Áp dụng mô hình “5Đ – La bàn ứng xử” trong đổi mới công tác giáo dục

Thực tiễn triển khai mô hình “5Đ – La bàn ứng xử” tại Trường THCS Lý Thường Kiệt, phường Lý Thường Kiệt, tỉnh Ninh Bình cho thấy, khi tổ chức đảng phát huy tốt vai trò hạt nhân lãnh đạo, những yêu cầu đổi mới có thể được cụ thể hóa thành các hoạt động thiết thực, góp phần hình thành văn hóa ứng xử và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Từ yêu cầu đổi mới giáo dục đến vai trò hạt nhân lãnh đạo của chi bộ

Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh quan trọng trong phát triển con người, bồi dưỡng nhân cách, đạo đức, tri thức và năng lực cho thế hệ trẻ. Bởi vậy, chất lượng giáo dục không thể chỉ được đánh giá qua kết quả học tập mà còn phải được nhìn nhận từ môi trường sư phạm, văn hóa ứng xử, ý thức trách nhiệm, khả năng tự chủ và sự trưởng thành của mỗi học sinh. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với công tác lãnh đạo, chỉ đạo của tổ chức đảng trong nhà trường: phải gắn nhiệm vụ xây dựng Đảng với thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, lấy chất lượng giáo dục và sự tiến bộ của học sinh làm thước đo hiệu quả lãnh đạo.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết. Không gian học tập và giao tiếp của học sinh không còn giới hạn trong lớp học, sân trường mà mở rộng trên các nền tảng trực tuyến. Các em có thêm cơ hội tiếp cận tri thức, trao đổi thông tin, thể hiện bản thân, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với những nguy cơ từ thông tin sai lệch, ngôn ngữ thiếu chuẩn mực, hành vi bắt nạt trên mạng, xâm phạm quyền riêng tư và những tác động tiêu cực đến tâm lý, tình cảm.

Những thay đổi ấy đòi hỏi phương thức giáo dục đạo đức, lối sống phải được đổi mới. Nếu chỉ dừng ở việc phổ biến nội quy, nhắc nhở hoặc xử lý khi học sinh vi phạm thì chưa đủ để hình thành năng lực tự nhận thức và điều chỉnh hành vi. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu những chuẩn mực cần tuân thủ, biết cân nhắc trước khi hành động, có khả năng ứng xử phù hợp trong những tình huống cụ thể, cả trong đời sống thực và trên không gian mạng.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Cùng với đó, Quyết định số 131/QĐ-TTg ngày 25/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ đặt ra định hướng tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo. Những chủ trương này không chỉ đặt ra yêu cầu ứng dụng công nghệ vào hoạt động quản lý, dạy học mà còn đòi hỏi đổi mới phương pháp tổ chức giáo dục, nâng cao năng lực thích ứng của cả đội ngũ nhà giáo và học sinh.

Trước yêu cầu đó, chi bộ nhà trường có vai trò đặc biệt quan trọng trong định hướng và lãnh đạo quá trình đổi mới. Là hạt nhân chính trị tại cơ sở, chi bộ không làm thay công việc quản lý, điều hành chuyên môn của Ban giám hiệu, nhưng có trách nhiệm lãnh đạo việc cụ thể hóa chủ trương, nghị quyết của Đảng thành nhiệm vụ phù hợp với điều kiện thực tiễn; phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên; tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động của tập thể nhà trường.

Điều quan trọng là sự lãnh đạo ấy phải đi vào những vấn đề cụ thể của hoạt động giáo dục. Từ việc xác định mục tiêu xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh đến đổi mới phương pháp giáo dục đạo đức, tăng cường phối hợp giữa giáo viên và phụ huynh, ứng dụng công nghệ trong quản lý, theo dõi quá trình rèn luyện của học sinh, mỗi nhiệm vụ đều cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ chính trị của đơn vị.

Thực tiễn tại Trường THCS Lý Thường Kiệt cho thấy, việc nghiên cứu, vận dụng mô hình “5Đ – La bàn ứng xử” là một hướng cụ thể hóa yêu cầu đổi mới đó. Thay vì tiếp cận văn hóa ứng xử như một nội dung tuyên truyền đơn thuần, mô hình hướng đến xây dựng những chuẩn mực gần gũi, dễ nhớ, dễ thực hành, giúp học sinh từng bước hình thành khả năng tự điều chỉnh hành vi. Qua đó, nhiệm vụ giáo dục đạo đức, lối sống được gắn với đổi mới phương pháp giáo dục và yêu cầu xây dựng môi trường sư phạm trong điều kiện chuyển đổi số.

Để một mô hình giáo dục có thể triển khai hiệu quả, vai trò lãnh đạo của chi bộ trước hết phải thể hiện ở việc lựa chọn đúng vấn đề, xác định rõ mục tiêu và phân công trách nhiệm phù hợp. Không thể chỉ phát động một phong trào rồi trông chờ vào sự nhiệt tình của một vài giáo viên. Cần có sự phối hợp giữa chi bộ, Ban giám hiệu, các tổ chuyên môn, giáo viên chủ nhiệm, tổ chức Công đoàn, Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và cha mẹ học sinh.

Cùng với định hướng, chi bộ cần quan tâm kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện, kịp thời nắm bắt những khó khăn, vướng mắc, khuyến khích sáng kiến phù hợp và điều chỉnh những cách làm chưa hiệu quả. Phát huy dân chủ trong thảo luận, lắng nghe ý kiến của giáo viên, tôn trọng thực tiễn lớp học và tạo điều kiện để những sáng kiến có giá trị được vận dụng là những yếu tố quan trọng bảo đảm tính khả thi, bền vững của quá trình đổi mới.

Từ góc độ xây dựng Đảng, hiệu quả lãnh đạo không chỉ nằm ở việc ban hành chủ trương hay tổ chức các đợt sinh hoạt chuyên đề mà phải được kiểm chứng qua kết quả thực hiện nhiệm vụ. Một chi bộ có năng lực lãnh đạo tốt là chi bộ biết lựa chọn đúng khâu cần tập trung, phát huy được sức mạnh tập thể, tạo chuyển biến trong hoạt động chuyên môn và xây dựng được đội ngũ cán bộ, đảng viên có trách nhiệm, tận tâm với công việc.

“5Đ – La bàn ứng xử”: Cụ thể hóa chuẩn mực thành hành vi

Điểm cốt lõi của mô hình “5Đ – La bàn ứng xử” là chuyển những yêu cầu về văn hóa giao tiếp, đạo đức và trách nhiệm thành năm nguyên tắc ngắn gọn: Đúng lời – Đúng lúc – Đúng nơi – Đúng hành vi – Đúng trách nhiệm. Năm thành tố có mối quan hệ bổ trợ, tạo thành hệ thống định hướng giúp học sinh nhận diện tình huống, cân nhắc cách ứng xử và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

“Đúng lời” hướng học sinh đến việc sử dụng ngôn ngữ lịch sự, tích cực, tôn trọng người khác. Trong giao tiếp, lời nói không chỉ thể hiện suy nghĩ mà còn phản ánh thái độ, nhân cách của mỗi người. Một lời động viên có thể tạo thêm niềm tin, sự khích lệ; ngược lại, lời nói thiếu cân nhắc có thể gây tổn thương, dẫn đến mâu thuẫn. Vì vậy, các em cần được hướng dẫn biết lựa chọn từ ngữ, diễn đạt suy nghĩ rõ ràng, không xúc phạm, chế giễu hay hạ thấp người khác, nhất là khi trao đổi trên mạng xã hội.

“Đúng lúc” nhấn mạnh khả năng kiểm soát cảm xúc và lựa chọn thời điểm phù hợp để giao tiếp, phản hồi hoặc giải quyết bất đồng. Trong nhiều tình huống, phản ứng vội vàng khi đang tức giận có thể khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Biết dừng lại, suy nghĩ trước khi nói, lựa chọn thời điểm thích hợp để trao đổi là biểu hiện của sự tự chủ, đồng thời giúp học sinh từng bước hình thành năng lực giải quyết vấn đề.

“Đúng nơi” giúp học sinh nhận thức rằng mỗi không gian giao tiếp đều có những quy tắc và giới hạn nhất định. Những vấn đề cá nhân không nên tùy tiện đưa lên nhóm chung; hình ảnh, thông tin riêng tư của người khác không được chia sẻ khi chưa có sự đồng ý. Những bất đồng cần được trao đổi ở không gian phù hợp, bảo đảm sự tôn trọng, quyền riêng tư và danh dự của người liên quan. Nguyên tắc này càng có ý nghĩa trong môi trường số, nơi một thông tin được chia sẻ thiếu cân nhắc có thể lan truyền nhanh chóng và gây ra những hậu quả khó khắc phục.

“Đúng hành vi” hướng đến sự thống nhất giữa nhận thức và hành động. Giáo dục văn hóa ứng xử không thể chỉ dừng ở việc yêu cầu học sinh nói lời hay, thực hiện những cam kết trên giấy mà phải được thể hiện bằng hành động cụ thể: giúp đỡ bạn bè, giữ gìn tài sản chung, chấp hành nội quy, không cổ vũ hành vi bắt nạt, biết bảo vệ bản thân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống không an toàn.

“Đúng trách nhiệm” là yêu cầu học sinh nhận thức đầy đủ về hậu quả của lời nói, hành động và những nội dung mình chia sẻ. Các em cần biết kiểm chứng thông tin, tôn trọng quyền của người khác, không tùy tiện phát tán nội dung chưa được xác thực; đồng thời chủ động nhận lỗi, xin lỗi, khắc phục hậu quả và rút kinh nghiệm khi có hành vi chưa đúng. Trách nhiệm không chỉ thể hiện ở việc chấp nhận hình thức xử lý mà quan trọng hơn là khả năng tự nhìn nhận, sửa chữa và không lặp lại sai sót.

Năm nguyên tắc trên có ưu điểm là ngắn gọn, dễ ghi nhớ, có thể vận dụng trong nhiều tình huống của đời sống học đường. Trước một lời nói, hành động hoặc quyết định chia sẻ thông tin, học sinh có thể tự đặt ra những câu hỏi: Mình nói như vậy đã phù hợp chưa? Thời điểm này có thích hợp không? Không gian này có phù hợp để trao đổi không? Hành động ấy có đúng không? Mình có sẵn sàng chịu trách nhiệm về hậu quả hay không?

Chính khả năng chuyển hóa những chuẩn mực khái quát thành câu hỏi tự kiểm tra đơn giản đã tạo nên ý nghĩa thực tiễn của mô hình. Thay vì chỉ chờ giáo viên nhắc nhở hoặc xử lý vi phạm, học sinh được khuyến khích chủ động suy nghĩ, lựa chọn và tự điều chỉnh hành vi. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu giáo dục năng lực, phẩm chất, góp phần hình thành những công dân có ý thức tôn trọng pháp luật, trách nhiệm với cộng đồng và khả năng thích ứng với môi trường số.

Tại Trường THCS Lý Thường Kiệt, mô hình được gắn với các hình thức tổ chức hoạt động giáo dục như “Góc lắng nghe – Điều em muốn nói”, “Đại sứ văn hóa”, “Hộp thư lời đẹp 2.0” và hoạt động ghi nhận những hành vi đẹp. Mỗi hình thức hướng đến một khía cạnh của quá trình giáo dục, tạo thêm cơ hội để học sinh bày tỏ suy nghĩ, thực hành chuẩn mực giao tiếp và lan tỏa những hành động tích cực.

Trong đó, “Góc lắng nghe – Điều em muốn nói” hướng đến việc tạo kênh trao đổi để học sinh chia sẻ tâm tư, khó khăn, những vấn đề cần được hỗ trợ. Khi được lắng nghe và tôn trọng, các em có thêm điều kiện bày tỏ suy nghĩ, chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ thay vì giữ kín những vướng mắc hoặc giải quyết mâu thuẫn bằng phản ứng tiêu cực.

“Đại sứ văn hóa” có thể được tổ chức như một hình thức khuyến khích học sinh thực hành, lan tỏa những nguyên tắc giao tiếp văn minh, an toàn và có trách nhiệm. Trong khi đó, “Hộp thư lời đẹp 2.0” tạo không gian để các em gửi lời cảm ơn, động viên, ghi nhận những việc làm tốt của bạn bè, thầy cô. Qua những hành động tưởng như nhỏ bé, văn hóa tôn trọng, chia sẻ và ứng xử tích cực có thể được nuôi dưỡng trong đời sống học đường.

Điều đáng chú ý là các hoạt động này không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ. Nhà trường có thể sử dụng phương tiện trực tiếp, công cụ điện tử hoặc kết hợp cả hai, tùy điều kiện thực tế. Chuyển đổi số trong giáo dục không đồng nghĩa với việc đưa tất cả hoạt động lên môi trường trực tuyến. Với những vấn đề liên quan đến tâm lý, cảm xúc, mâu thuẫn cá nhân hoặc nguy cơ mất an toàn, sự gặp gỡ, trao đổi trực tiếp và hỗ trợ kịp thời của giáo viên vẫn giữ vai trò không thể thay thế. vCông nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ hoạt động giáo dục, giúp người thầy có thêm điều kiện đồng hành với học sinh, chứ không tạo thêm gánh nặng hành chính hay làm lu mờ vai trò của giáo viên.

Nêu gương của đảng viên, xây dựng niềm tin từ môi trường học đường

Một mô hình giáo dục dù được thiết kế khoa học đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự gương mẫu của người thực hiện. Đối với nhà trường, giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là người trực tiếp hình thành, định hướng nhận thức và hành vi của học sinh thông qua từng bài giảng, lời nói, cách ứng xử và phương pháp giải quyết các tình huống phát sinh.

Vì vậy, trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là đảng viên là giáo viên, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình triển khai mô hình “5Đ – La bàn ứng xử”. Người thầy không thể yêu cầu học sinh giao tiếp văn minh nếu bản thân thiếu chuẩn mực trong lời nói; không thể giáo dục học sinh biết chịu trách nhiệm nếu né tránh trách nhiệm; không thể hướng dẫn các em sử dụng mạng xã hội an toàn nếu thiếu thận trọng trong việc tiếp nhận và chia sẻ thông tin.

Nêu gương phải bắt đầu từ những việc làm cụ thể trong hoạt động sư phạm hằng ngày: sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực, tôn trọng học sinh, công tâm trong đánh giá, lắng nghe những ý kiến khác biệt, lựa chọn cách góp ý phù hợp, bảo vệ thông tin riêng tư và giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Khi xảy ra sai sót, giáo viên cần chủ động nhìn nhận, nhận trách nhiệm và khắc phục; khi học sinh mắc lỗi, cần tìm hiểu nguyên nhân, hướng dẫn các em sửa chữa thay vì chỉ tập trung vào trách phạt.

Đối với đảng viên trong nhà trường, yêu cầu tiên phong còn thể hiện ở tinh thần chủ động đổi mới phương pháp, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ đồng nghiệp và tham gia giải quyết những vấn đề khó trong hoạt động giáo dục. Mỗi đảng viên cần thực sự trở thành một nhân tố tích cực trong xây dựng tập thể đoàn kết, kỷ cương, trách nhiệm; lấy chất lượng công việc và sự tiến bộ của học sinh làm căn cứ đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Đây cũng là nội dung cần được chi bộ quan tâm trong sinh hoạt định kỳ và sinh hoạt chuyên đề. Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh cần được cụ thể hóa bằng tinh thần tận tụy, trách nhiệm, yêu thương học sinh, nói đi đôi với làm và không ngừng tự hoàn thiện của mỗi cán bộ, đảng viên. Qua đó, trách nhiệm nêu gương không chỉ dừng ở yêu cầu đối với cá nhân mà trở thành động lực thúc đẩy đổi mới trong toàn nhà trường.

Bên cạnh vai trò của đội ngũ nhà giáo, sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình là điều kiện quan trọng để những chuẩn mực ứng xử được duy trì nhất quán. Học sinh không chỉ chịu tác động từ môi trường lớp học mà còn hình thành thói quen, nhận thức thông qua gia đình và các mối quan hệ xã hội. Nếu những nguyên tắc được giáo viên hướng dẫn ở trường không được cha mẹ quan tâm, củng cố tại gia đình thì quá trình rèn luyện sẽ khó đạt được tính liên tục.

Vì vậy, nhà trường cần tăng cường trao đổi với phụ huynh, thống nhất cách hướng dẫn học sinh xử lý mâu thuẫn, kiểm soát cảm xúc, sử dụng mạng xã hội và chịu trách nhiệm về hành vi. Sự phối hợp phải dựa trên tinh thần tôn trọng, lắng nghe và đồng hành, tránh công khai những lỗi sai của học sinh hoặc tạo áp lực không cần thiết. Khi phát sinh vấn đề, giáo viên cần tìm hiểu đầy đủ hoàn cảnh, tiếp nhận phản ánh chính đáng và lựa chọn biện pháp giáo dục phù hợp; phụ huynh cũng cần hướng đến giúp con nhận thức, sửa chữa hành vi và hình thành khả năng tự điều chỉnh.

Phát huy thành tích đã đạt được, trong thời gian tới, chi bộ Trường THCS Lý Thường Kiệt tiếp tục xác định xây dựng văn hóa ứng xử là một nội dung thiết thực trong công tác giáo dục đạo đức, lối sống, gắn với thực hiện nhiệm vụ chính trị, các phong trào thi đua và việc học tập, làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Trọng tâm là tiếp tục phát huy vai trò lãnh đạo của chi bộ, trách nhiệm điều hành của Ban giám hiệu, sự chủ động của các tổ chức đoàn thể và tinh thần nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên, giáo viên.

Mô hình “5Đ – La bàn ứng xử” chỉ có thể phát huy giá trị khi được vận dụng nhất quán trong cả hoạt động giáo dục học sinh và hoạt động sư phạm của người thầy. Mỗi cán bộ, đảng viên, giáo viên cần thực hiện tốt năm nguyên tắc: đúng lời trong giao tiếp; đúng lúc khi góp ý, nhắc nhở; đúng nơi khi trao đổi những vấn đề nhạy cảm; đúng hành vi trong thực hiện chuẩn mực nghề nghiệp; đúng trách nhiệm trong xử lý công việc và phối hợp giáo dục học sinh. Khi người lớn thực sự nêu gương, những chuẩn mực ấy sẽ có sức thuyết phục tự nhiên, góp phần tạo dựng môi trường học đường nhân văn, kỷ cương.

Từ thực tiễn Trường THCS Lý Thường Kiệt có thể thấy, đổi mới giáo dục không chỉ là thay đổi phương pháp dạy học hay tăng cường ứng dụng công nghệ, mà trước hết phải bắt đầu từ đổi mới tư duy lãnh đạo, quản lý và cách tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Trong quá trình đó, tổ chức đảng giữ vai trò định hướng, quy tụ và phát huy sức mạnh tập thể; cán bộ, đảng viên tiên phong, gương mẫu; giáo viên là lực lượng trực tiếp chuyển hóa chủ trương thành hoạt động giáo dục cụ thể.

Nguyễn Thị Quỳnh