Gửi bình luận
Giữa những dãy núi trùng điệp nơi cực Tây Tổ quốc, chiếc điện thoại thông minh, lớp học trực tuyến và kho học liệu số đã trở thành người bạn đồng hành thân thiết của nhiều em.
Nhưng phía sau cánh cửa tri thức rộng mở ấy là những chiếc bẫy vô hình, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một “lá chắn số” đủ vững chắc để bảo vệ thế hệ trẻ.
Một buổi sáng cuối năm học 2025 - 2026, sân Trường PTDTBT THCS xã Dào San (Lai Châu) rộn ràng hơn thường lệ. Đó không phải là tiết học Toán hay Ngữ văn, mà là buổi sinh hoạt ngoại khóa với hàng trăm học sinh chăm chú lắng nghe những câu chuyện về lừa đảo trực tuyến.
Cán bộ Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Công an tỉnh Lai Châu) đã chia sẻ nhiều hình thức lừa đảo đang phổ biến như giả mạo người thân vay tiền, tuyển cộng tác viên online, chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội, giả danh cơ quan chức năng hay dụ dỗ tham gia đầu tư tài chính ảo. Mỗi tình huống đưa ra đều khiến không ít học sinh ngỡ ngàng khi nhận ra chúng hoàn toàn có thể xảy đến với chính mình.
Chỉ vài năm trước, nhiều học sinh ở Dào San còn chưa từng chạm vào điện thoại thông minh. Giờ đây, Internet đã trở thành công cụ học tập quen thuộc. Các em tra cứu tài liệu, xem bài giảng, học ngoại ngữ, tham gia các cuộc thi trực tuyến và kết nối với thầy cô ngay cả khi ở những bản làng cách trung tâm xã hàng chục cây số. Chính vì vậy, cùng với kỹ năng học tập, việc trang bị kỹ năng tự bảo vệ trên môi trường mạng đã trở thành yêu cầu không thể thiếu.
“Internet đã giúp học sinh vùng cao tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng đi cùng với đó là trách nhiệm phải trang bị cho các em kỹ năng tự bảo vệ mình trên không gian mạng”, ông Mai Văn Tường - Hiệu trưởng Trường PTDTBT THCS xã Dào San, chia sẻ.
Không riêng Lai Châu, tại Điện Biên, quá trình chuyển đổi số trong giáo dục đang làm thay đổi diện mạo trường học vùng cao. Toàn ngành Giáo dục Điện Biên hiện có 482 trường, trung tâm với hơn 207.800 học sinh, sinh viên. Đáng chú ý, 100% trường học đã được kết nối Internet, trường nào cũng có phòng máy tính phục vụ dạy học, tạo nền tảng để học sinh tiếp cận tri thức số.
Ở những xã vùng biên xa xôi, nhiều học sinh đã quen với việc tìm kiếm tài liệu trên Internet, học tiếng Anh qua ứng dụng, tham gia lớp học trực tuyến hay luyện thi trên các nền tảng số.
Ông Phạm Văn Khiêm - Hiệu trưởng Trường PTDTBT Tiểu học Trần Văn Thọ, xã Mường Nhé, bày tỏ: “Nếu như trước đây, một tiết học muốn có tranh ảnh minh họa, giáo viên phải chuẩn bị rất công phu thì nay không gian học tập không còn bó hẹp trong bốn bức tường lớp học mà được mở rộng đến bất cứ nơi nào có sóng Internet. Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn trở thành cơ hội để thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền”.
Tại Điện Biên, ngành Giáo dục đã đưa nội dung “Bộ kỹ năng số” vào 100% cơ sở giáo dục thông qua các môn học chính khóa như Tin học, Giáo dục công dân, Ngữ văn, Lịch sử..., đồng thời lồng ghép trong hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp và ngoại khóa.
Mỗi năm, có khoảng hơn 8.400 tiết học về kỹ năng số được tổ chức, tiếp cận hơn 105.000 học sinh. Qua đó, các em được trang bị kỹ năng nhận diện tin giả, bảo vệ thông tin cá nhân và ứng xử văn minh trên không gian mạng. Không dừng lại ở học sinh, hơn 4.000 giáo viên cũng đã được tập huấn kỹ năng giảng dạy trực tuyến an toàn; các nền tảng như Microsoft Teams, Zoom, Google Meet, Azota, K12 Online được sử dụng phổ biến trong quản lý và dạy học.
Những con số ấy cho thấy chuyển đổi số ở vùng cao không còn là khái niệm xa vời. Internet đã thực sự trở thành nhịp cầu đưa học sinh miền núi đến gần hơn với kho tri thức khổng lồ. Nhưng cũng chính nhịp cầu ấy lại mở ra không ít rủi ro…
Khác với những nguy hiểm có thể nhìn thấy bằng mắt thường, các mối đe dọa trên không gian mạng âm thầm len lỏi qua từng chiếc điện thoại, từng tài khoản mạng xã hội và mỗi cú nhấp chuột.
Theo đánh giá của Sở GD&ĐT tỉnh Điện Biên, dù hạ tầng số phát triển nhanh nhưng nhiều phụ huynh vùng cao còn hạn chế về kỹ năng số, chưa đủ khả năng đồng hành cùng con khi sử dụng Internet. Trong khi đó, không ít học sinh thiếu kỹ năng nhận diện, xử lý thông tin độc hại, tiềm ẩn nguy cơ bị lôi kéo hoặc xâm hại trên môi trường mạng.
Anh Thùng Văn Lý - người dân xã Mường Chà, tỉnh Điện Biên, trăn trở: “Điện thoại thông minh ngày càng phổ biến. Chỉ với một thiết bị nhỏ gọn, học sinh có thể bước vào thế giới tri thức rộng lớn, nhưng cũng rất dễ bị cuốn vào những video độc hại, trò chơi trực tuyến, nội dung phản cảm hay các chiêu trò lừa đảo”.
Điều đáng lo ngại là các thủ đoạn của tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi. Trong chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến” được triển khai tại nhiều trường học ở Điện Biên, cán bộ Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Công an tỉnh Điện Biên) đã cảnh báo học sinh về hàng loạt thủ đoạn mới.
Đó là những cuộc gọi video sử dụng công nghệ deepfake giả mạo người thân; những màn “bắt cóc online” được dựng lên bằng hình ảnh cắt ghép; những đường link đánh cắp tài khoản; các nhóm chat kín dụ dỗ học sinh gửi hình ảnh riêng tư rồi đe dọa tống tiền… Không ít học sinh ban đầu chỉ nghĩ đó là trò đùa trên mạng, cho đến khi nhận ra mình đã trở thành nạn nhân.
Bởi vậy, cách tuyên truyền cũng phải thay đổi. Không còn những bài giảng khô cứng về pháp luật, cán bộ công an mang đến trường học các tình huống thật, cho học sinh trực tiếp phân tích, trả lời và xử lý. Những câu chuyện gần gũi ấy giúp các em hiểu rằng chỉ một lần chia sẻ mật khẩu, một lần bấm vào đường link lạ hay một lần kết bạn với người không quen biết cũng có thể dẫn đến hậu quả khó lường.
Nếu trước đây, “lá chắn” bảo vệ học sinh chủ yếu được dựng lên từ hàng rào trường học, sự quản lý của thầy cô và gia đình thì trong thời đại số, một chiếc điện thoại kết nối Internet có thể xóa nhòa mọi khoảng cách địa lý. Không gian mạng không có cổng trường để khép lại sau mỗi buổi học, cũng không có tiếng trống báo hết giờ.
Vì thế, bảo vệ học sinh trên môi trường số không thể chỉ dừng lại ở những lời nhắc “không chơi điện thoại nhiều” mà cần trang bị cho các em khả năng “tự miễn dịch” trước vô vàn cạm bẫy. Đó cũng là định hướng mà ngành Giáo dục Điện Biên và Lai Châu đang kiên trì theo đuổi.
Tổng kết Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh trên môi trường mạng giai đoạn 2021 - 2025, Sở GD&ĐT Điện Biên đánh giá, điều quan trọng nhất đạt được không phải là số lượng buổi tuyên truyền hay số lớp tập huấn, mà là nhận thức của học sinh về an toàn mạng đã được nâng lên rõ rệt.
Qua rà soát toàn tỉnh, trong giai đoạn 2021 - 2025, không ghi nhận trường hợp học sinh bị xâm hại trên môi trường mạng. Kết quả đó đến từ sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và các lực lượng chức năng. Không ít trường còn xây dựng “góc chuyển đổi số”, thành lập câu lạc bộ công nghệ, tổ chức diễn đàn “Học sinh với văn hóa số” để chính học sinh chia sẻ kinh nghiệm sử dụng Internet an toàn.
Ngành Giáo dục Điện Biên đã chỉ đạo 100% cơ sở giáo dục triển khai phần mềm giám sát, chặn lọc nội dung không phù hợp khi học sinh truy cập Internet tại trường; đồng thời hoàn thành số hóa hồ sơ điện tử cho toàn bộ cán bộ, giáo viên và học sinh, tạo nền tảng quản trị giáo dục hiện đại.
Tại nhiều trường học ở Lai Châu, hoạt động truyền thông còn được sân khấu hóa bằng các tiểu phẩm, trò chơi “Rung chuông vàng” hay những cuộc thi tìm hiểu về an toàn trên không gian mạng. Học sinh trở thành nhân vật chính, tự kể lại những tình huống mình từng gặp và cùng bạn bè tìm cách giải quyết. Thay vì nói nhiều về nguy cơ, các buổi tuyên truyền tập trung hướng dẫn học sinh kỹ năng tự bảo vệ mình.
Tại Trường PTDTBT TH&THCS số 2 Bản Lang, xã Khổng Lào (Lai Châu), các em không chỉ nghe phổ biến kiến thức, mà còn trực tiếp tham gia tiểu phẩm, trả lời câu hỏi về các tình huống lừa đảo, nhận diện hành vi quấy rối trên mạng, cách xử lý khi bị đánh cắp tài khoản Facebook hay khi nhận được lời mời kết bạn từ người lạ. Những kiến thức đó đã trở thành bài học gần gũi, dễ nhớ bởi được truyền tải bằng chính ngôn ngữ và trải nghiệm của học sinh vùng cao.
“Hoạt động truyền thông đã giúp học sinh nâng cao nhận thức về lợi ích và những nguy cơ khi sử dụng Internet, đồng thời biết cách bảo vệ thông tin cá nhân và phòng tránh các hành vi xâm hại trên không gian mạng”, ông Nguyễn Đức Tiệp - Hiệu trưởng Trường PTDTBT Tiểu học & THCS số 2 Bản Lang, cho biết.
Chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến” tại Trường THPT Hoàng Công Chất (Điện Biên) cũng lựa chọn cách tiếp cận tương tự. Các cán bộ Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Công an tỉnh Điện Biên) đưa ra những vụ việc có thật về “bắt cóc online”, chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội hay tống tiền qua hình ảnh riêng tư để học sinh trực tiếp phân tích.
Xen giữa chương trình là những câu hỏi tương tác, trò chơi, phần thi xử lý tình huống và bài hát “Clicking - Không một mình” khiến cả sân trường cùng hòa giọng, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ.
Thông điệp được gửi gắm thật rõ ràng: Trên không gian mạng, học sinh không phải đối mặt với nguy hiểm một mình. Luôn có thầy cô, cha mẹ và lực lượng chức năng đồng hành khi các em gặp rủi ro.
Tuy nhiên, dù nhà trường có làm tốt đến đâu cũng khó có thể thay thế vai trò của gia đình. Ở nhiều xã vùng cao, không ít phụ huynh còn lúng túng khi sử dụng điện thoại thông minh, thậm chí không biết con mình tham gia những nền tảng mạng xã hội nào. Khoảng trống về kỹ năng số giữa cha mẹ và con cái vô tình khiến việc quản lý trở nên khó khăn hơn.
Nhận thấy điều đó, trong kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030, Sở GD&ĐT Điện Biên đặt mục tiêu không chỉ tập huấn 100% giáo viên về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, mà còn tăng cường các lớp hướng dẫn dành cho cha mẹ học sinh, xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên giữa nhà trường, gia đình và chính quyền địa phương.
Theo kế hoạch này, việc bảo vệ học sinh trên không gian mạng sẽ không chỉ dừng lại ở những buổi tuyên truyền mà được tích hợp vào mọi hoạt động giáo dục. Từ việc xây dựng bộ quy tắc ứng xử, giáo dục đạo đức số, tổ chức câu lạc bộ kỹ năng số đến thiết lập mạng lưới tư vấn tâm lý học đường, mỗi mắt xích đều hướng tới mục tiêu tạo nên một hệ sinh thái an toàn cho trẻ em trong môi trường số.
Chiều muộn, sân trường ở Dào San, Khổng Lào lại vang lên tiếng cười của học sinh sau buổi truyền thông về an toàn mạng. Các em ríu rít kể cho nhau nghe cách nhận biết đường link giả, cách đặt mật khẩu mạnh hay lời dặn “không gửi mã OTP cho bất kỳ ai”.
Giữa đại ngàn Tây Bắc, nơi những con đường đến trường còn quanh co qua núi đá, những kỹ năng nhỏ bé ấy lại chính là nền móng cho một “lá chắn số” vững chắc. Bởi chuyển đổi số sẽ còn tiếp tục đưa Internet len lỏi đến từng bản làng, mái trường vùng biên. Cánh cửa tri thức sẽ ngày càng rộng mở, kéo theo nhiều cơ hội mới cho học sinh miền núi. Song đi cùng cơ hội luôn là những thách thức.
Vì vậy, điều mà ngành Giáo dục Lai Châu, Điện Biên đang hướng tới không đơn thuần là dạy học sinh biết sử dụng Internet, mà hơn thế, là hình thành một thế hệ công dân số biết phân biệt đúng sai, biết tự bảo vệ mình, biết ứng xử văn minh và có trách nhiệm trong không gian mạng. Đó cũng chính là “lá chắn” bền vững nhất.
Ông Vũ Tiến Hóa - Phó Giám đốc Sở GD&ĐT Lai Châu, nhận định: “Lá chắn số không được dựng lên bằng những bức tường hay những phần mềm bảo mật đắt tiền, mà bằng tri thức, kỹ năng, sự đồng hành của gia đình, nhà trường và cả cộng đồng. Khi mỗi học sinh đều có khả năng tự bảo vệ mình, Internet sẽ thực sự trở thành con đường đưa tri thức đến với học sinh vùng cao, thay vì là cánh cửa mở ra những hiểm họa vô hình”.
