Những người trẻ 'trả nợ' biển

Không ai thuê, cũng chẳng có thù lao, họ vẫn đều đặn xuống biển nhặt từng chai nhựa, vỏ lon, mảnh lưới mắc vào san hô. Với họ, giữ biển sạch cũng là giữ lấy sinh kế và vùng biển đã nuôi lớn mình.

Xuống biển nhặt rác

Những tia nắng đầu tiên chiếu xuống mặt nước, bến thuyền Nhơn Hải bắt đầu nhộn nhịp. Từng ca nô nối nhau rời bến, đưa du khách đi thăm những rạn san hô nổi tiếng. Từ mặt nước, du khách có thể nhìn rõ những mảng san hô nhiều màu sắc dưới đáy biển.

Ít ai biết rằng, để giữ làn nước trong xanh, nhiều người trẻ ở Nhơn Hải phải lặn xuống biển nhặt rác. Hành trang của họ chỉ gồm bình khí, kính lặn, găng tay, kéo nhỏ và túi lưới. Mỗi món rác được đưa lên bờ giúp đáy biển bớt đi một vật cản. Qua đó, những rạn san hô cũng được bảo vệ trước những tác động từ rác thải.

Với anh Nguyễn Văn Bình (30 tuổi), công việc ấy bắt đầu từ tình yêu với vùng biển quê nhà. Sinh ra trong gia đình nhiều đời bám biển, tuổi thơ của Bình gắn với tiếng sóng, những chuyến thuyền của cha và bữa cơm có được từ sản vật đại dương. Biển với anh không chỉ là nơi mưu sinh mà còn là một phần cuộc sống.

Từ nhỏ, mỗi lần thấy rác dạt trắng bãi cát sau những con sóng, Bình đều cúi xuống nhặt. Lớn lên, trong những lần lặn tắm biển, anh mới tận mắt chứng kiến lượng rác khổng lồ dưới đáy biển. Những chiếc lon nằm trong hốc đá, chai nhựa phủ rong rêu, túi nilon và lưới cũ quấn chặt vào san hô. Có những rạn san hô đang phát triển bị lưới siết chặt đến biến dạng, hóa đá.

Khi bắt tay vào làm du lịch, thường xuyên đưa khách chèo thuyền, lặn ngắm san hô, Bình càng hiểu giá trị của hệ sinh thái biển. Để du lịch phát triển, không chỉ cần làn nước xanh hay bãi cát đẹp mà còn phải giữ được hệ sinh thái dưới đáy biển.

Ban đầu, Bình cùng vài người bạn dọn rác ven bờ. Sau đó, họ mang kính lặn và túi lưới xuống đáy biển. Những chuyến lặn đầu tiên khiến cả nhóm bất ngờ bởi lượng rác nhiều hơn tưởng tượng. Có hôm, chỉ để gỡ một tấm lưới mắc chằng chịt vào san hô, cả nhóm phải mất hàng chục phút, vừa cắt từng đoạn vừa giữ để không làm gãy các nhánh san hô.

“Từ nhỏ, bản thân tôi và gia đình đã được thiên nhiên, biển cả cho những sản vật quý. Khi lớn lên và có điều kiện hơn, tôi muốn làm điều gì đó để trả ơn biển”, anh Bình chia sẻ.

Cứ mỗi tháng hai lần, anh cùng Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải tổ chức lặn làm sạch đáy biển. Ngoài những đợt định kỳ, mỗi khi đưa khách đi trải nghiệm, nếu nhìn thấy rác dưới nước, anh lại tranh thủ nhặt mang lên bờ.

Điều khiến Bình vui nhất là sự thay đổi của biển. Những nơi từng nhiều rác nay sạch hơn, các rạn san hô, cá tôm xuất hiện nhiều hơn. Người dân trong làng cũng từng bước thay đổi thói quen, chủ động thu gom, phân loại rác và nhắc nhở du khách không xả rác xuống biển.

“Chỉ vài người lặn nhặt rác sẽ không thể giữ mãi màu xanh của đại dương. Chỉ khi những người sống nhờ biển cùng thay đổi cách ứng xử với biển, sự hồi sinh ấy mới có thể bền lâu”, anh Bình tâm sự.

Giữ lấy sự sống dưới những rạn san hô

Nếu với Nguyễn Văn Bình, những chuyến lặn bắt đầu từ ký ức của một cậu bé lớn lên bên biển thì với chị Ngô Trần Thu Ngân (29 tuổi), đó lại là hành trình vượt qua nỗi sợ của chính mình.

Những ngày đầu xuống nước, chị không tránh khỏi cảm giác ngợp thở khi áp lực của nước ép chặt lồng ngực. Khác với những lần lặn ngắm san hô cùng du khách, nhặt rác đòi hỏi người lặn phải liên tục cúi sát đáy biển, len qua những rạn đá, kiên nhẫn gỡ từng sợi dây cước, mảnh lưới bám vào san hô. Chỉ một động tác mạnh cũng có thể làm gãy những nhánh san hô phải mất nhiều năm mới hình thành.

Vùng lõi bảo tồn san hô ở Nhơn Hải chỉ cách mặt nước từ 2 - 3m. Độ sâu không lớn nhưng người lặn vẫn phải làm quen với áp lực của nước và giữ nhịp thở ổn định. Chị Ngân thường mang theo kính lặn, găng tay, chiếc kéo nhỏ để cắt lưới và túi đựng rác.

Những ngày đầu, Ngân từng nghĩ mình khó có thể theo công việc này. Thế nhưng, cảm giác ấy dần nhường chỗ cho niềm vui mỗi khi nhìn thấy khoảng đáy biển được làm sạch. Các thành viên trong nhóm không chỉ thu gom rác mà còn thường xuyên loại bỏ sao biển gai - loài sinh vật có thể ăn mô san hô nếu phát triển quá mức.

“Điều khiến tôi hạnh phúc nhất là thấy biển đẹp hơn sau mỗi lần mình xuống nước. Mình chỉ góp một chút sức thôi, nhưng nếu nhiều người cùng làm thì biển sẽ khác”, chị Ngân nói.

Gần 10 năm gắn bó với công việc lặn nhặt rác, anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng, thành viên Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, đã chứng kiến rõ sự thay đổi của vùng biển quê hương.

Mỗi chuyến lặn chuyên sâu của anh kéo dài hơn một giờ. Trên vai là bình khí, áo lặn, chì, chân vịt và các thiết bị chuyên dụng nặng khoảng 20kg. Dưới nước, người lặn vừa quan sát địa hình, vừa tìm những mảnh lưới, dây cước mắc trong các hốc đá, đồng thời phải tránh làm tổn thương hệ sinh thái xung quanh.

“Thời gian đầu, rác dưới đáy biển rất nhiều, ai nấy đều thấy choáng ngợp. Có khi một chuyến lặn, 7 người mang lên hơn 700kg rác, chủ yếu là lon bia, chai nhựa, lưới đánh cá và đủ loại rác sinh hoạt”, anh Sáng kể.

Sau gần một thập kỷ, lượng rác dưới đáy biển đã giảm khoảng 80%. Những buổi lặn gần đây, số rác thu gom được nhiều khi chưa tới 50kg. Không phải vì mọi người làm ít đi mà bởi đáy biển đã sạch hơn trước rất nhiều.

Theo anh Sáng, điều đáng mừng là sự thay đổi ấy không chỉ đến từ những chuyến lặn. Người dân trong làng đã hình thành thói quen thu gom, phân loại rác trước cửa nhà. Các hộ làm du lịch, chủ bè ngắm san hô thường xuyên nhắc nhở du khách không xả rác xuống biển.

Từ những thay đổi ấy, các rạn san hô từng bị rác phủ kín dần lấy lại màu sắc. Thảm rong mơ phát triển trở lại, cá tôm xuất hiện nhiều hơn trong vùng bảo tồn. Các quy định cấm đánh bắt tận diệt bằng lưới mắt nhỏ cũng được người dân chấp hành nghiêm túc hơn, tạo điều kiện để nguồn lợi thủy sản phục hồi.

Từ người nhặt rác thành “người gác biển”

Không chỉ những người trẻ như Bình, Ngân, Sáng, ngày càng nhiều người dân Nhơn Hải tham gia giữ gìn môi trường biển.

Theo ông Nguyễn Ngọc Nam, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, khu vực tổ được giao quản lý rộng 12,4ha, trong đó vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt rộng 2,1ha là nơi các thành viên thường xuyên lặn dọn rác. Từ khi khoanh vùng bảo tồn rạn san hô vào năm 2016, hoạt động làm sạch đáy biển được duy trì thường xuyên, trở thành một phần trong công tác bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Hiện nay, 10 bè ngắm san hô liên kết với hợp tác xã đều tham gia cùng Tổ trong việc giữ gìn môi trường biển. Mỗi bè có khoảng hai người đủ điều kiện, được trang bị kỹ năng lặn để phối hợp dọn rác, đồng thời nhắc nhở du khách không có những hành vi làm tổn hại đến hệ sinh thái.

Ông Nam cho rằng, giữ được màu xanh của biển khó hơn rất nhiều so với làm sạch một bãi rác. Rác có thể được nhặt hết sau một buổi, còn ý thức của con người phải vun đắp qua nhiều năm.

Theo Chi cục Thủy sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai, từ năm 2018 đến nay, các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn biển quốc tế đã hỗ trợ tỉnh đánh giá sơ bộ các vùng biển có rạn san hô và xây dựng kế hoạch bảo vệ.

Nhiều hoạt động được triển khai như làm sạch bờ biển, quan trắc rạn san hô hằng năm, tiêu diệt sao biển gai tại các vùng rạn thuộc xã Nhơn Châu, phường Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Đông…

Đến nay, 4 tổ chức cộng đồng được giao quyền quản lý hơn 46ha mặt nước biển, với 220 thành viên tham gia. Từ khi được giao quyền, người dân trở thành những “người gác biển”, tích cực tuyên truyền, tuần tra, thả phao tiêu, thu gom rác thải, bắt sao biển gai, quan trắc rạn san hô và cứu hộ rùa biển.

Những nỗ lực này bước đầu mang lại hiệu quả. Độ phủ san hô tại Bãi Dứa tăng từ 62% lên 75,6%; tại Hòn Khô nhỏ tăng từ 36% lên 44,3%. Ở Hòn Nhàn và Bãi Trước (Nhơn Châu), độ phủ san hô lần lượt đạt 31,8% và 23,1%.

Cùng với những tín hiệu phục hồi của hệ sinh thái biển, rùa biển được ghi nhận xuất hiện tại một số khu vực để kiếm ăn, lên bãi đẻ trứng. Người dân cũng hưởng lợi khi các hoạt động du lịch sinh thái từng bước phát triển.

“Điều tôi mong muốn nhất không phải là mọi người biết đến việc các thành viên lặn xuống đáy biển nhặt rác. Mà hy vọng rằng, một ngày nào đó, chuyến lặn sẽ không còn phải mang theo những chiếc túi lớn để đựng rác”, anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng bộc bạch.