Phụ huynh đặt nặng thành tích học tập, con càng khó trở nên xuất chúng

Khi con trẻ đồng nhất giá trị bản thân với thành tích

“Nhiều phụ huynh cho rằng điểm số thấp là nguyên nhân khiến con trầm cảm. Thực tế, đó thường chỉ là “chất xúc tác” kích hoạt những xung đột tâm lý đã tồn tại từ trước”, TS Nguyễn Thị Diệu Anh, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM), chia sẻ tại Hội thảo giáo dục quốc tế “Việt Nam - Điểm Chạm Học Thuật Toàn Cầu” diễn ra sáng 7/4.

Theo TS Diệu Anh, gốc rễ của vấn đề nằm ở cách nhiều phụ huynh vô tình định hướng chưa đúng trong quá trình nuôi dạy con, khi đánh đồng giá trị bản thân của trẻ với thành tích học tập.

Cách nhìn này tạo ra một hệ quy chiếu lệch chuẩn, khiến trẻ tin rằng giá trị của mình phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả đạt được trong học tập. Khi thành tích giảm sút, các em dễ rơi vào trạng thái thất bại, hoài nghi và phủ nhận chính bản thân mình.

Thậm chí, các em còn xem cảm xúc của bố mẹ đối với thành tích học tập của mình là “thước đo” cho việc bản thân có còn được yêu thương hay không.

“Khi một đứa trẻ bị yêu cầu phải thành công trước khi kịp hiểu mình là ai, xung đột nội tâm là điều khó tránh khỏi. Đây cũng là nền tảng dẫn đến trầm cảm và lo âu”, TS Diệu Anh nhận định.

Không những vậy, khi trẻ đạt đến lứa tuổi vị thành niên, giai đoạn hình thành bản sắc cá nhân, nhu cầu khám phá bản thân, xây dựng các mối quan hệ và tìm hiểu thế giới xung quanh trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, trong không ít gia đình, quá trình này lại bị nhìn nhận như biểu hiện của đua đòi hoặc xao nhãng việc học.

Điều này đẩy các em vào xung đột nội tâm rằng “nên sống theo kỳ vọng của bố mẹ hay lắng nghe nhu cầu của chính mình”.

Trong bối cảnh đó, có thể thấy rõ trẻ thường bị định hướng nhiều hơn là được lắng nghe, bị đánh giá nhiều hơn là được thấu hiểu.

Không dừng lại ở áp lực tâm lý, việc chạy theo thành tích còn hạn chế cơ hội khám phá năng lực thật sự của trẻ. Khi mọi nỗ lực đều hướng tới điểm số, các em ít có điều kiện trải nghiệm, thử sai và hiểu rõ bản thân phù hợp với điều gì. Hệ quả là tiềm năng cá nhân dễ bị bỏ lỡ hoặc phát triển lệch hướng.

“Thực tế này không chỉ tồn tại trong môi trường giáo dục truyền thống. Ngay cả tại các trường quốc tế, nhiều học sinh vẫn bị cuốn vào vòng xoáy học thêm, thi cử và kỳ vọng. Trong quá trình đó, các em dần bỏ quên cảm xúc, kỹ năng giao tiếp và nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa sống”, TS Diệu Anh phân tích.

Hệ quả là không ít học sinh, dù đạt thành tích cao, vẫn thiếu nền tảng vững chắc về bản sắc cá nhân và sức khỏe tinh thần - những yếu tố giúp trẻ phát triển bền vững và khai phá thành công, trở thành đứa trẻ xuất chúng.

Định nghĩa lại đứa trẻ xuất chúng, hòa nhập toàn cầu

Theo TS Trần Thị Diệu Anh, để nuôi dạy một đứa trẻ thực sự toàn diện, điều cần thay đổi trước tiên không phải là cách học của con, mà là cách người lớn nhìn nhận về giá trị và tiềm năng.

“Thành tích có ý nghĩa, nhưng không phải là đích đến cuối cùng. Điều quan trọng hơn là trẻ hiểu mình là ai, học để làm gì và việc đạt được thành tích phục vụ mục tiêu nào trong cuộc sống. Khi đó, thành tích sẽ trở thành kết quả tự nhiên của quá trình phát triển, thay vì áp lực phải đạt được”, chuyên gia nói.

TS Diệu Anh nhấn mạnh phụ huynh cần chuyển từ tư duy định hướng sang đồng hành. Nghĩa là bố mẹ không chỉ quan tâm đến kết quả, mà còn cần chú ý đến cảm xúc của con; không chỉ đánh giá thành tích, mà còn ghi nhận nỗ lực; không chỉ quyết định thay, mà còn trao cho con quyền lựa chọn phù hợp.

Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện cho trẻ tham gia các hoạt động ngoài học tập giúp các em hiểu rõ bản thân, thay vì bị giới hạn trong điểm số.

Ở góc độ quốc tế, TS Veronica Boix - Mansilla (Nhà nghiên cứu cấp cao dự án nghiên cứu giáo dục Harvard Project Zero) đồng tình rằng nền tảng phát triển của trẻ được hình thành từ giai đoạn ấu thơ, khi trẻ bắt đầu nhận thức về bản thân, gia đình và xã hội.

Nếu được định hướng đúng, trẻ sẽ phát triển năng lực học sâu, không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết cách hiểu, cảm nhận và vận dụng trong cuộc sống.

Theo bà, vai trò của giáo viên và phụ huynh không phải là cung cấp sẵn câu trả lời, mà là giúp trẻ tự tìm ra câu trả lời cho câu hỏi “mình là ai”.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh trong thời đại AI (trí tuệ nhân tạo), việc khai phá tiềm năng trẻ không bắt đầu từ công nghệ, mà từ những nền tảng căn bản như nội lực, bản sắc cá nhân và khả năng kết nối với con người, xã hội.

Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, GS.TS Murat Günel nhận định giáo dục cần vượt ra khỏi mục tiêu dạy giỏi để hướng đến việc phát triển năng lực thích ứng.

Một môi trường giáo dục hiệu quả cần giúp học sinh tiếp cận tri thức thực chất, nuôi dưỡng tư duy tò mò, khả năng tự học, đồng thời quan tâm đến sức khỏe tinh thần và khả năng chống chịu trước áp lực.