Sắp xếp đại học: Giảm đầu mối để tiền đi vào giảng đường, không vào bộ máy

Phóng viên Dân trí đã có buổi phỏng vấn PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường Đại học Công Thương TPHCM về Kế hoạch 06-KH/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trước ngày 1/4/2027.

Giảm đầu mối để nguồn lực trở lại với người học

Nhiều ý kiến cho rằng việc giảm đầu mối đại học công lập không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy mà còn hướng đến thay đổi cách đầu tư cho giáo dục đại học. Đâu là giá trị cốt lõi của chủ trương này, thưa ông?

- Chủ trương giảm tối thiểu 20% đầu mối đại học công lập là bước đi mang tính chiến lược, thay đổi diện mạo hệ thống giáo dục Việt Nam dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa tư duy khoa học và giá trị nhân văn.

Về mặt khoa học, đây không phải là phép cộng cơ học mà là giải pháp tối ưu hóa nguồn lực. Việc gom cụm các trường phân mảnh, tinh gọn bộ máy và cắt giảm ban bệ giúp xóa bỏ tình trạng đầu tư dàn trải. Tập trung nguồn lực và cơ sở vật chất sẽ tạo tiền đề xây dựng các đại học đa ngành, mạnh về nội lực, đủ sức hội nhập quốc tế và nâng cao chất lượng nghiên cứu.

Ý nghĩa nhân văn sâu sắc của chính sách nằm ở việc lấy con người làm trung tâm của sự phát triển. Thay vì lãng phí ngân sách vào vận hành hành chính, nguồn lực được tái đầu tư trực tiếp cho người học thông qua học bổng, giảng đường hiện đại và học phí hợp lý.

Môi trường mới mở ra cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao, công bằng cho mọi sinh viên. Đối với đội ngũ giảng viên, sự sắp xếp lại này đi kèm lộ trình tinh giản nhân văn, giúp họ giải phóng khỏi thủ tục rườm rà, an tâm cống hiến và phát huy tối đa năng lực học thuật.

Vậy điều gì quyết định một cuộc sáp nhập tạo ra giá trị mới thay vì chỉ giảm số lượng đầu mối?

- Việc sáp nhập đại học công lập chỉ thực sự hiệu quả khi dựa trên bốn trụ cột tiêu chí khoa học gắn liền với giá trị nhân văn.

Về mặt khoa học, sắp xếp phải dựa trên sự tương thích khối ngành để tạo hệ sinh thái đa ngành hỗ trợ lẫn nhau, tối ưu hóa hạ tầng dùng chung và đồng bộ năng lực tài chính.

Quy hoạch cần dựa vào khoảng cách địa lý hợp lý để vận hành thông suốt, loại bỏ tư duy gộp cơ học gây xáo trộn. Về tính nhân văn cốt lõi thể hiện qua tiêu chí con người.

Việc chuẩn hóa đội ngũ phải đi đôi với sự thấu hiểu văn hóa tổ chức, có lộ trình sắp xếp nhân sự dôi dư thấu tình đạt lý nhằm bảo vệ quyền lợi giảng viên. Đặc biệt, tiêu chí tối thượng là lấy người học làm trung tâm, đảm bảo sinh viên được thụ hưởng môi trường học tập chất lượng hơn, công bằng hơn.

Sáp nhập chỉ thành công khi lấy người học làm trung tâm

Nhiều giảng viên và sinh viên lo ngại việc sáp nhập có thể làm mất thương hiệu trường, thay đổi môi trường học tập. Theo ông, làm sao để quá trình chuyển đổi vẫn giữ được bản sắc của từng cơ sở đào tạo?

- Để sáp nhập đại học không gây gián đoạn, quy trình thực hiện cần lấy sự ổn định của người học và người dạy làm thước đo chính, là chìa khóa để sáp nhập thành công. Việc chuyển giao phải có lộ trình nhất định, đồng bộ hóa hệ thống dữ liệu số và duy trì mô hình “trường trong đại học” để bảo tồn các thương hiệu lâu đời.

Mọi hoạt động nghiên cứu, đào tạo cần giữ nguyên cấu trúc để tránh xáo trộn chuyên môn đột ngột, có cam kết bảo vệ quyền lợi con người.

Sinh viên được giữ nguyên học phí, lộ trình học và linh hoạt lựa chọn tên trường trên bằng tốt nghiệp. Đối với giảng viên, chính sách nhân sự phải thấu hiểu, đồng bộ thu nhập theo hướng đi lên và bố trí vị trí mới thỏa đáng cho cán bộ dôi dư.

Sau quá trình tái cấu trúc, theo ông hệ thống giáo dục đại học Việt Nam nên được định hình theo hướng nào để vừa phát huy lợi thế của các đại học đa lĩnh vực, vừa giữ được thế mạnh của các trường chuyên ngành?

- Mô hình sáp nhập nên kết hợp linh hoạt cả hai hướng thông qua phân nhóm khoa học và nhân văn, tránh cào bằng.

Cốt lõi là hình thành các đại học đa lĩnh vực quy mô lớn bằng cách tích hợp các trường quy mô nhỏ trên cùng địa bàn nhằm tối ưu hóa tài lực. Tuy nhiên, hệ thống vẫn cần duy trì vị thế độc lập của những trường chuyên ngành mũi nhọn có lịch sử và thương hiệu quốc gia xuất sắc.

Việc phân nhóm cần thực hiện theo ba hướng chính: nhóm đại học nghiên cứu đa ngành, nhóm trường đại học ứng dụng/thực hành địa phương, và nhóm trường chuyên ngành đặc thù quốc gia.

Cách tiếp cận này giúp tối ưu không gian phát triển học thuật sâu rộng, đồng thời thể hiện tính nhân văn khi tôn trọng bản sắc, bảo tồn giá trị truyền thống của từng ngành nghề và lấy người học làm trung tâm.

Nhìn vào thực tế hoạt động và vận hành hiện nay của các cơ sở giáo dục, theo ông, đâu là "điều kiện tiên quyết" để mốc 1/4/2027 không chỉ hoàn thành về tiến độ mà còn tạo ra sự thay đổi thực chất đối với giáo dục đại học?

- Để cán mốc ngày 1/4/2027 thành công, theo tôi các cơ quan chức năng cần ban hành ngay ba nhóm cơ chế đột phá mang tính khoa học và nhân văn.

Về mặt khoa học, cần có cơ chế tự chủ toàn diện và gói tài chính chuyển đổi riêng biệt để đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin, phòng thí nghiệm dùng chung, thay vì bắt các trường tự bơi. Việc phân bổ ngân sách sau sáp nhập phải dựa trên đầu ra chất lượng và chỉ số nghiên cứu để thúc đẩy phát triển.

Tính nhân văn thể hiện qua chính sách bảo toàn quyền lợi con người. Nhà nước cần có khung pháp lý đặc cách bảo vệ thu nhập giảng viên, hỗ trợ kinh phí đào tạo lại đội ngũ và giải quyết chế độ nhân văn cho cán bộ hành chính dôi dư. Đồng thời, cơ chế cấp bù học phí sẽ giúp sinh viên yên tâm học tập mà không lo gánh nặng tài chính tăng cao.

Xin trân trọng cảm ơn chia sẻ của ông!