Thiếu giáo viên có chuyên môn, tổ chức Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp còn nhiều bất cập

Trong Chương trình giáo dục phổ thông mới, Hoạt động trải nghiệm (đối với cấp tiểu học), Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp (đối với cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông) được xác định là một nội dung giáo dục quan trọng, góp phần hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện cho học sinh.

Tuy nhiên, thực tế triển khai tại nhiều cơ sở giáo dục hiện nay cho thấy môn học này đang gặp không ít khó khăn, đặc biệt là việc thiếu giáo viên chuyên môn và sự thiếu thống nhất trong tổ chức thực hiện. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của môn học mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu đổi mới giáo dục.

Môn Hoạt động trải nghiệm ở cấp tiểu học đến trung học phổ thông là môn quan trọng trong đổi mới

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã có những thay đổi mang tính đột phá, trong đó đáng chú ý là việc đưa Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trở thành một nội dung giáo dục bắt buộc xuyên suốt từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông.

Khác với chương trình cũ, nơi các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp thường mang tính phong trào, tự phát và thiếu hệ thống, chương trình mới đã chính thức hóa Hoạt động trải nghiệm như một thành tố quan trọng của chương trình giáo dục. Môn học này không chỉ góp phần củng cố kiến thức mà còn hướng đến việc hình thành kỹ năng sống, phát triển năng lực cá nhân và định hướng nghề nghiệp cho học sinh.

Theo quy định, Hoạt động trải nghiệm được tổ chức với thời lượng tương đối lớn với thời lượng 3 tiết/tuần (105 tiết/năm học) từ tiểu học đến trung học phổ thông. Đây là một con số không nhỏ, thể hiện rõ vai trò và tầm quan trọng của môn học trong cấu trúc chương trình mới. Nội dung của hoạt động trải nghiệm được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, gắn với thực tiễn đời sống và đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh.

Ở cấp tiểu học, hoạt động trải nghiệm tập trung vào việc hình thành những thói quen tích cực, kỹ năng cơ bản như giao tiếp, hợp tác, tự phục vụ, bảo vệ bản thân. Lên cấp trung học cơ sở, nội dung được mở rộng với các hoạt động khám phá bản thân, tìm hiểu xã hội, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Đến cấp trung học phổ thông, hoạt động trải nghiệm gắn chặt với hướng nghiệp, giúp học sinh định hình rõ hơn con đường tương lai của mình.

Điểm đáng chú ý là hoạt động trải nghiệm không chỉ dừng lại ở việc “trải nghiệm” mà học sinh phải biết suy nghĩ, rút ra bài học từ những gì đã trải qua. Đây chính là yếu tố cốt lõi để phát triển năng lực một cách bền vững.

Như vậy, có thể khẳng định rằng Hoạt động trải nghiệm không phải là môn học phụ, càng không phải là hoạt động mang tính hình thức, mà là một trong những trụ cột quan trọng của chương trình giáo dục mới. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, việc tổ chức thực hiện cần có sự đầu tư bài bản, khoa học và thống nhất – điều mà thực tế hiện nay vẫn còn nhiều bất cập.

Môn Hoạt động trải nghiệm trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh theo định hướng giáo dục toàn diện. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, môn học này tạo cơ hội để học sinh được tham gia trực tiếp vào các tình huống thực tiễn, qua đó rèn luyện kỹ năng sống, năng lực giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và thích ứng với cuộc sống. Thông qua các hoạt động đa dạng như sinh hoạt tập thể, hướng nghiệp, lao động, hoạt động xã hội…, học sinh được “học bằng làm”, “trưởng thành qua trải nghiệm”, góp phần hình thành nhân cách, thái độ sống tích cực và ý thức trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi, làm nên giá trị thiết thực và lâu dài của môn học trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.

Việc tổ chức dạy học môn Hoạt động trải nghiệm mỗi nơi một kiểu

Một trong những vấn đề đáng bàn hiện nay là việc triển khai Hoạt động trải nghiệm ở các cơ sở giáo dục còn thiếu sự thống nhất, dẫn đến tình trạng “mỗi nơi làm một kiểu”.

Theo định hướng chung, Hoạt động trải nghiệm thường được tổ chức dưới ba hình thức chính: Sinh hoạt dưới cờ; Hoạt động theo chủ đề; Sinh hoạt lớp

Tuy nhiên, trên thực tế, cách thức triển khai ba nội dung này lại rất khác nhau giữa các địa phương, thậm chí giữa các trường trong cùng một địa bàn.

Có trường tổ chức sinh hoạt dưới cờ một cách bài bản, có nội dung cụ thể gắn với chủ đề giáo dục; nhưng cũng có nơi chỉ dừng lại ở việc nhận xét, đánh giá nề nếp, thiếu yếu tố trải nghiệm. Hoạt động theo chủ đề ở nhiều trường còn mang tính hình thức, nội dung nghèo nàn, thiếu sự sáng tạo. Sinh hoạt lớp – lẽ ra là không gian để học sinh chia sẻ, trải nghiệm và phát triển kỹ năng – lại bị biến thành giờ xử lý vi phạm hoặc phổ biến nội quy.

Không chỉ khác nhau về nội dung, cách phân công giáo viên phụ trách cũng rất đa dạng. Có nơi giao toàn bộ cho giáo viên chủ nhiệm; có nơi phân công giáo viên bộ môn còn thiếu tiết; thậm chí có trường luân phiên giáo viên dạy mà không có sự chuẩn bị chuyên môn phù hợp.

Những cách làm này dẫn đến hệ quả là chất lượng Hoạt động trải nghiệm không đồng đều, thiếu tính hệ thống và không đạt được mục tiêu đề ra.

Có những giáo viên được phân công thì tâm huyết soạn và triển khai bài bản, thu hút học sinh.

Thực tế triển khai cho thấy, khi có giáo viên tâm huyết, am hiểu đặc trưng môn học và đầu tư nghiêm túc vào khâu thiết kế hoạt động, giờ Hoạt động trải nghiệm trở nên sinh động, hấp dẫn và có sức thuyết phục cao đối với học sinh. Những thầy cô có kỹ năng tổ chức, trình bày tốt thường biết cách xây dựng kịch bản hoạt động rõ ràng, gắn với tình huống thực tiễn, tạo cơ hội cho học sinh được tham gia, được bộc lộ và phát triển năng lực. Nhờ đó, học sinh không chỉ hứng thú mà còn hình thành được nhiều kỹ năng thiết yếu như giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và tự chủ trong học tập cũng như trong cuộc sống.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, vẫn còn không ít trường hợp giáo viên chưa thực sự am hiểu hoặc thiếu kỹ năng tổ chức nên việc soạn bài còn qua loa, dạy học mang tính đối phó, hời hợt. Có nơi, giờ Hoạt động trải nghiệm bị biến thành thời gian “trống” khi học sinh ngồi chơi, tự làm việc riêng mà không có định hướng rõ ràng; thậm chí có giáo viên tận dụng tiết học này để dạy bù, dạy thêm môn học khác của mình, vô tình làm lệch mục tiêu của chương trình. Điều này không chỉ làm giảm ý nghĩa của môn Hoạt động trải nghiệm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội phát triển toàn diện của học sinh theo tinh thần đổi mới giáo dục.

Thực tế cho thấy, một bộ phận giáo viên lớn tuổi, không được đào tạo chuyên sâu về Hoạt động trải nghiệm nên gặp khó khăn trong việc thiết kế hoạt động mới, ứng dụng phương pháp hiện đại hay công nghệ hỗ trợ; vì vậy dù rất cố gắng, hiệu quả đôi khi chưa như mong muốn.

Cần thiết phải có giáo viên chuyên môn hoạt động trải nghiệm và thống nhất hình thức thực hiện

Một thực tế đáng lo ngại là hiện nay, Hoạt động trải nghiệm chưa có đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên sâu. Điều này dẫn đến việc nhiều giáo viên khi được phân công dạy môn này thường gặp khó khăn trong việc xây dựng nội dung, tổ chức hoạt động và đánh giá kết quả.

Không ít giáo viên xem đây là “giờ phụ”, nên tổ chức qua loa, chiếu lệ. Có trường hợp giáo viên tận dụng giờ Hoạt động trải nghiệm để dạy bù kiến thức môn học chính, hoặc giao cho học sinh tự làm mà không có sự hướng dẫn, định hướng rõ ràng. Điều này làm mất đi ý nghĩa thực sự của môn học.

Trong khi đó, Hoạt động trải nghiệm là một lĩnh vực đòi hỏi người dạy phải có nhiều kỹ năng đặc thù: tổ chức hoạt động nhóm, dẫn dắt thảo luận, xử lý tình huống, kết nối thực tiễn, và đặc biệt là khả năng định hướng phát triển cá nhân cho học sinh. Đây không phải là những kỹ năng có thể làm tốt nếu chỉ “dạy kiêm nhiệm”.

Việc thiếu giáo viên chuyên môn cũng khiến cho công tác đánh giá học sinh trở nên hình thức. Nhiều nơi đánh giá mang tính cảm tính, thiếu tiêu chí rõ ràng, không phản ánh đúng sự tiến bộ của học sinh.

Do đó, việc xây dựng đội ngũ giáo viên chuyên môn Hoạt động trải nghiệm là hết sức cần thiết. Điều này có thể thực hiện theo nhiều hướng: Đào tạo chuyên ngành Hoạt động trải nghiệm trong các trường sư phạm; Bồi dưỡng, tập huấn chuyên sâu cho giáo viên hiện tại; Xây dựng khung năng lực cụ thể cho giáo viên dạy môn này,…

Bên cạnh đó, cần có sự thống nhất trong cách thức tổ chức thực hiện trên phạm vi toàn quốc. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành hướng dẫn chi tiết hơn về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức Hoạt động trải nghiệm, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện.

Ngoài ra, cần có cơ chế khuyến khích các trường sáng tạo nhưng vẫn đảm bảo bám sát mục tiêu chương trình. Việc chia sẻ kinh nghiệm, mô hình hiệu quả giữa các địa phương cũng là một giải pháp quan trọng.

Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là một điểm nhấn quan trọng trong đổi mới giáo dục, góp phần hình thành những thế hệ học sinh không chỉ giỏi kiến thức mà còn vững kỹ năng, rõ định hướng tương lai. Tuy nhiên, để môn học này thực sự phát huy hiệu quả, cần giải quyết triệt để những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai.

Trong đó, việc thiếu giáo viên chuyên môn và sự thiếu thống nhất trong tổ chức thực hiện là hai vấn đề cốt lõi cần được quan tâm đúng mức. Chỉ khi có đội ngũ giáo viên được đào tạo bài bản, có hướng dẫn rõ ràng và điều kiện tổ chức phù hợp, Hoạt động trải nghiệm mới có thể đi vào thực chất, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.