Gửi bình luận
Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại nghề báo.
- Trong bối cảnh mạng xã hội và các nền tảng số ngày càng chi phối việc tiếp nhận thông tin, đâu là những giá trị cốt lõi giúp báo in vẫn duy trì vị thế và sức ảnh hưởng riêng trong đời sống báo chí hiện nay?
- Trong khoảng hai thập niên qua, mỗi khi xuất hiện một công nghệ truyền thông mới, câu hỏi về tương lai của báo in lại được đặt ra. Từ sự phát triển của truyền hình, sự bùng nổ của báo điện tử đến sự trỗi dậy của mạng xã hội và gần đây là khi AI có thể tạo ra nội dung trong vài giây, nhiều dự báo cho rằng báo in sẽ sớm biến mất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy báo in vẫn tồn tại và giữ một vị trí nhất định trong đời sống truyền thông.
Theo tôi, điều đó xuất phát từ những giá trị cốt lõi mà báo in đang sở hữu. Trước hết là độ tin cậy và tính chuẩn mực của thông tin. Trong môi trường số, công chúng phải đối mặt với lượng thông tin khổng lồ, trong đó có không ít tin giả, thông tin chưa được kiểm chứng hoặc những nội dung được sản xuất chỉ nhằm mục đích thu hút tương tác. Trong bối cảnh ấy, báo in vẫn được nhìn nhận là không gian thông tin có độ xác tín cao, được kiểm duyệt kỹ lưỡng và tuân thủ chặt chẽ các quy trình nghiệp vụ báo chí.
Thứ hai là khả năng cung cấp thông tin theo chiều sâu. Nếu mạng xã hội và nhiều nền tảng số cạnh tranh bằng tốc độ và khả năng lan truyền, thì báo in lại có điều kiện để tập trung vào phân tích, bình luận, điều tra, lý giải vấn đề. Công chúng tìm đến báo in không phải để biết điều gì vừa xảy ra vài phút trước, mà để hiểu bản chất của sự kiện, bối cảnh của vấn đề và những tác động lâu dài đối với xã hội.
Một giá trị quan trọng khác là trải nghiệm đọc. Đọc báo in là một hành vi tiếp nhận thông tin khác biệt so với việc lướt tin trên điện thoại. Nó đòi hỏi sự tập trung, khả năng suy ngẫm và tiếp nhận thông tin một cách có chọn lọc. Trong một thế giới mà sự chú ý của con người đang bị phân mảnh bởi hàng loạt thông báo và thuật toán, báo in lại tạo ra một không gian tiếp nhận thông tin chậm hơn, sâu hơn và giàu giá trị văn hóa hơn.
Trong tương lai, báo in có thể không còn giữ vị trí trung tâm về số lượng công chúng như trước đây, nhưng vẫn sẽ tồn tại như một loại hình báo chí chất lượng cao, phục vụ những nhóm công chúng có nhu cầu tiếp nhận thông tin chuyên sâu, đáng tin cậy và có giá trị lưu trữ lâu dài.
- Nhiều ý kiến cho rằng báo in không mất đi mà đang tái định vị vai trò trong hệ sinh thái truyền thông. Theo ông, báo in cần thay đổi như thế nào để thích ứng với bối cảnh mới?
- Tôi đồng ý với quan điểm đó. Vấn đề không phải là cạnh tranh trực tiếp với mạng xã hội hay báo điện tử về tốc độ đưa tin, bởi đó không phải là thế mạnh của báo in. Trong tương lai, báo in cần chuyển mạnh từ mô hình cung cấp tin tức sang mô hình cung cấp tri thức. Những thông tin ngắn, cập nhật liên tục nên được thực hiện trên các nền tảng số. Trong khi đó, báo in cần tập trung vào các nội dung có chiều sâu như điều tra, phân tích chính sách, các tuyến bài chuyên đề, các vấn đề xã hội lớn hoặc những câu chuyện nhân văn có giá trị lâu dài.
Về hình thức, báo in cũng cần đổi mới theo hướng hiện đại hơn. Nhiều tờ báo trên thế giới đang phát triển các sản phẩm báo in chất lượng cao với thiết kế đẹp, đồ họa hấp dẫn, dữ liệu trực quan và cách kể chuyện giàu tính trải nghiệm. Báo in không chỉ là nơi truyền tải thông tin mà còn trở thành một sản phẩm văn hóa, một sản phẩm tri thức có giá trị lưu giữ.
Quan trọng hơn, báo in cần được đặt trong một hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng. Một tác phẩm báo chí ngày nay có thể bắt đầu từ mạng xã hội, được mở rộng trên báo điện tử, được thảo luận trên podcast hoặc video, rồi được tổng hợp, phân tích sâu hơn trên báo in. Khi đó, báo in không hoạt động tách biệt mà trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất và phân phối nội dung của tòa soạn hiện đại.
- Những năng lực nào sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhà báo trong tương lai, thưa ông?
- Nhà báo tương lai cần hội tụ ba nhóm năng lực. Nhóm thứ nhất là năng lực công nghệ. Người làm báo cần hiểu dữ liệu, biết sử dụng các công cụ AI, có khả năng làm việc trong môi trường đa nền tảng và thích ứng với quy trình sản xuất nội dung số. Đây sẽ là yêu cầu cơ bản của nghề nghiệp, tương tự như việc sử dụng máy tính hay Internet hiện nay.
Nhóm thứ hai là năng lực nghề nghiệp cốt lõi. Dù công nghệ có phát triển đến đâu, các kỹ năng như phát hiện đề tài, xây dựng nguồn tin, phỏng vấn, kiểm chứng thông tin, điều tra và kể chuyện vẫn là nền tảng của nghề báo. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu hoặc biên tập nội dung, nhưng không thể thay thế hoàn toàn khả năng phát hiện vấn đề xã hội và trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo.
Nhóm thứ ba, và theo tôi là quan trọng nhất, chính là nền tảng tri thức khoa học xã hội và nhân văn. Trong thời đại AI, nhiều người cho rằng công nghệ là yếu tố quyết định. Nhưng thực tế cho thấy khi thông tin ngày càng dễ tạo ra, điều trở nên quý giá hơn lại là khả năng hiểu con người và xã hội.
Nhà báo cần hiểu lịch sử để đặt sự kiện vào bối cảnh; hiểu chính trị, kinh tế và luật pháp để lý giải các vấn đề công cộng; hiểu tâm lý học, xã hội học và văn hóa để nhận diện những biến đổi trong đời sống xã hội. Những năng lực đó giúp nhà báo không chỉ truyền tải thông tin mà còn giải thích và kiến tạo ý nghĩa cho thông tin. AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh hay video rất nhanh. Nhưng AI không có trải nghiệm xã hội, không có cảm xúc, không có trách nhiệm đạo đức và không thực sự hiểu những phức tạp của đời sống con người. Vì vậy, càng trong thời đại AI, giá trị của tri thức khoa học xã hội và nhân văn càng trở nên quan trọng đối với nghề báo.
- Từ góc độ đào tạo, ông đánh giá thế nào về khoảng cách giữa yêu cầu thực tiễn của các cơ quan báo chí hiện nay và năng lực của sinh viên mới tốt nghiệp?
- Khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn nghề nghiệp luôn là một vấn đề được quan tâm không chỉ trong lĩnh vực báo chí mà ở hầu hết các ngành đào tạo thuộc giáo dục đại học. Trong bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển nhanh chóng của AI, dữ liệu lớn và các mô hình tòa soạn hội tụ, khoảng cách đó càng được nhắc đến nhiều hơn khi yêu cầu của thị trường lao động thay đổi rất nhanh.
Trong lĩnh vực báo chí - truyền thông, công nghệ và môi trường làm việc thay đổi liên tục. Vì vậy, điều quan trọng hơn việc đào tạo một kỹ năng cụ thể là giúp sinh viên hình thành năng lực thích ứng với sự thay đổi của nghề nghiệp. Đây chính là giá trị lâu dài của giáo dục đại học. Điều đó không có nghĩa các trường đại học xem nhẹ thực hành. Những năm qua, các chương trình đào tạo báo chí đã tăng cường đáng kể tỷ trọng thực hành, thực tập và trải nghiệm nghề nghiệp. Tại Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, sinh viên được tham gia các dự án sản xuất nội dung thực tế, được thực tập tại các cơ quan báo chí, doanh nghiệp truyền thông, đồng thời được học tập trực tiếp với nhiều nhà báo, biên tập viên, lãnh đạo tòa soạn giàu kinh nghiệm. Chúng tôi luôn coi việc kết nối giữa nhà trường và môi trường nghề nghiệp là một yêu cầu quan trọng của đào tạo báo chí hiện đại.
Theo tôi, thay vì đặt vấn đề sinh viên mới tốt nghiệp phải làm được ngay tất cả mọi việc, điều quan trọng hơn là họ có nền tảng đủ tốt để học hỏi nhanh, thích nghi nhanh và phát triển nghề nghiệp lâu dài. Một sinh viên được đào tạo bài bản về tư duy nghề nghiệp, đạo đức báo chí, phương pháp nghiên cứu, kỹ năng phân tích thông tin và năng lực làm việc trong môi trường số sẽ có khả năng phát triển bền vững hơn nhiều so với việc chỉ thành thạo một số kỹ năng kỹ thuật mang tính ngắn hạn.
Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn, cần có sự đồng hành từ cả hai phía. Nhà trường phải tiếp tục cập nhật chương trình đào tạo, tăng cường thực hành, kết nối với các cơ quan báo chí và doanh nghiệp truyền thông. Đồng thời, các đơn vị sử dụng lao động cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, trải nghiệm và có lộ trình bồi dưỡng nghề nghiệp sau tuyển dụng.
- Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông sẽ có những đổi mới gì nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực báo chí, truyền thông đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số?
- Trong những năm qua, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông liên tục rà soát, cập nhật chương trình đào tạo theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn giữa nền tảng học thuật với yêu cầu thực tiễn của ngành báo chí - truyền thông.
Năm học 2026 – 2027 tới đây, Viện tiếp tục đẩy mạnh định hướng đào tạo báo chí trong môi trường số. Các nội dung liên quan đến AI, dữ liệu truyền thông, sản xuất nội dung đa nền tảng, truyền thông số, quản trị mạng xã hội và truyền thông chiến lược sẽ được tăng cường trong chương trình đào tạo. Tuy nhiên, điều mà chúng tôi đặc biệt nhấn mạnh là không đào tạo sinh viên để cạnh tranh với AI, mà đào tạo để sinh viên biết sử dụng AI một cách hiệu quả, có trách nhiệm và sáng tạo. Công nghệ là công cụ hỗ trợ nghề nghiệp, còn yếu tố quyết định vẫn là con người.
Viện tiếp tục phát huy thế mạnh của một đơn vị đào tạo thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Chúng tôi coi tri thức nền tảng về khoa học xã hội và nhân văn là một lợi thế đặc biệt của sinh viên báo chí trong thời đại AI. Bởi khi công nghệ có thể hỗ trợ tạo ra thông tin, điều làm nên giá trị của nhà báo sẽ là khả năng hiểu xã hội, hiểu con người, khả năng phân tích các vấn đề công cộng và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Tôi tin rằng nguồn nhân lực báo chí thành công trong tương lai sẽ không phải là những người chỉ giỏi công nghệ hay chỉ giỏi nghiệp vụ truyền thống. Đó sẽ là những người có khả năng kết hợp hài hòa giữa tri thức xã hội, năng lực nghề nghiệp và năng lực công nghệ.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!
