Từ lớp truyền dạy nghề đan lát ở xã Nà Tấu (Điện Biên), những đôi tay người Thái đang tiếp nối nghề xưa, gìn giữ nét đẹp văn hóa cha ông.

Giữ nghề từ những vật dụng thân quen
Với đồng bào Thái ở vùng cao Điện Biên, chiếc đếp đựng cơm, cái cóm khẩu đựng xôi hay chiếc giỏ tre từng là những vật dụng quen thuộc trong mỗi gia đình. Từ tre, nứa, giang, mây, qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những sản phẩm mộc mạc ấy đã gắn bó với đời sống nhiều thế hệ.
Thế nhưng, những vật dụng thủ công dần nhường chỗ cho sản phẩm công nghiệp. Người biết đan lát ngày một ít, trong khi lớp trẻ không còn nhiều cơ hội học nghề từ ông bà, cha mẹ.
Ở bản Nà Tấu, xã Nà Tấu, tỉnh Điện Biên, nghệ nhân Quàng Văn Hặc là một trong những người vẫn đau đáu với nghề đan lát truyền thống của dân tộc Thái đen.
Gắn bó với nghề qua nhiều năm, ông hiểu rằng mỗi chiếc đếp, cái giỏ không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt. Trong từng đường nan còn có kinh nghiệm, sự khéo léo và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tại lễ bế giảng lớp truyền dạy nghề đan lát chiều 13/11, nghệ nhân Quàng Văn Hặc nhắc lại những sản phẩm từng hiện diện trong đời sống người Thái như đếp, giỏ, cóm khẩu, mẹt, hắp, hó, ghế mây, lồng gà, giỏ lươn...
Điều khiến ông trăn trở là đồ nhựa, đồ nhôm ngày càng phổ biến, trong khi người biết đan chủ yếu là người lớn tuổi. Nhiều thanh niên đi học, đi làm xa, ít có điều kiện tiếp cận nghề truyền thống.
Nỗi lo một ngày con cháu không còn biết đan chiếc đếp, cái cóm khẩu cũng là điều thôi thúc ông nhận lời tham gia truyền dạy khi địa phương tổ chức lớp học.
Cùng với nghệ nhân Quàng Văn Phích, ông Hặc trực tiếp hướng dẫn người học những kỹ thuật, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Với hai nghệ nhân, đây không chỉ là dịp truyền nghề mà còn là cơ hội gìn giữ nét văn hóa của bản làng.

Từ những sợi nan đến bài học giữ nghề
Để làm ra một sản phẩm chắc chắn, đẹp mắt, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Từ lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan, vót nan đến tạo hình, mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm.
Trong lớp truyền dạy tại bản Nà Tấu, các nghệ nhân không chỉ hướng dẫn kỹ thuật mà còn giúp học viên hiểu thêm giá trị của sản phẩm thủ công truyền thống.
Theo danh sách địa, lớp học có các học viên như Lò Văn Cương, Lò Thị Sương, Lò Thị Siêng, Quàng Văn Bánh, Quàng Văn Phúc, Lường Thị Hồng, Lường Thị Phương và nhiều người dân khác ở bản Nà Tấu.
Nghệ nhân Quàng Văn Hặc cho biết, học viên đều chăm chỉ, chịu khó. Có người đã lớn tuổi, có người còn trẻ, thậm chí trước đó chưa từng cầm nan đan.
Từ thao tác chọn tre, chẻ nan, vót nan, học viên từng bước làm quen với các kiểu đan nóng mốt, nóng đôi, nóng ba, đan mắt cáo, cách nối nan, uốn và buộc để hoàn thiện sản phẩm.
Khi kết thúc lớp học, các học viên đã tự tay làm được những sản phẩm đan lát, mang trưng bày tại lễ bế giảng. Với người truyền nghề, đó là kết quả có ý nghĩa khi những kiến thức, kỹ năng được gìn giữ qua nhiều năm đã có thêm người tiếp nhận.
Tuy nhiên, ông Hặc cũng thẳng thắn nhìn nhận, thời gian học chưa dài nên một số kỹ thuật khó, học viên vẫn chưa thành thạo. Muốn làm nghề tốt, mỗi người cần tiếp tục thực hành, rèn luyện sau lớp học.
“Nghề có làm thì mới nhớ, có truyền lại thì mới không bị mất”, nghệ nhân Quàng Văn Hặc nhắn nhủ.
Câu nói mộc mạc ấy cũng là bài học lớn nhất từ lớp truyền dạy. Bởi giữ nghề không chỉ là biết cách làm ra sản phẩm mà còn phải duy trì việc thực hành, để kỹ năng được trao truyền không dừng lại sau một khóa học.

Để nghề xưa tiếp tục sống trong bản
Nà Tấu là vùng đất có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi cộng đồng mang theo những giá trị văn hóa riêng. Với đồng bào Thái đen, nghề đan lát là một phần đời sống lao động, sinh hoạt, thể hiện sự sáng tạo và khả năng tận dụng nguyên liệu tự nhiên.
Lớp truyền dạy nghề đan lát được xã Nà Tấu triển khai trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035. Địa phương tạo điều kiện để nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn người học, giúp kinh nghiệm nghề truyền thống có thêm cơ hội lan tỏa.
Tuy nhiên, để nghề đan lát tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện đại, việc truyền dạy kỹ thuật mới chỉ là bước khởi đầu. Khi vật dụng công nghiệp ngày càng phổ biến, sản phẩm thủ công cũng cần tìm được hướng phát triển phù hợp.
Tại lễ bế giảng, nghệ nhân Quàng Văn Hặc mong muốn địa phương tiếp tục mở thêm lớp truyền dạy, gìn giữ nguồn nguyên liệu tre, nứa, giang, mây và tìm cách giới thiệu sản phẩm đan lát đến du khách.
Nếu được duy trì và phát triển phù hợp, nghề đan lát có thể vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa mở ra cơ hội giới thiệu sản phẩm thủ công của đồng bào Thái.
Điều quan trọng trước mắt là khuyến khích học viên tiếp tục thực hành sau khóa học. Nghệ nhân Quàng Văn Hặc và Quàng Văn Phích cũng sẵn sàng hướng dẫn thêm khi người học có nhu cầu.
Từ những sợi nan tre, nan giang mộc mạc, lớp học ở Nà Tấu mang đến cách tiếp cận gần gũi trong giáo dục văn hóa truyền thống. Người học không chỉ biết về nghề xưa mà còn tự tay thực hành, hiểu thêm sự công phu và giá trị của từng sản phẩm.
Với nghệ nhân Quàng Văn Hặc, niềm vui không chỉ nằm ở những chiếc đếp, cái giỏ được hoàn thiện sau lớp học mà còn ở hy vọng nghề của cha ông tiếp tục có người gìn giữ.
Bởi khi vẫn còn những đôi tay kiên trì chẻ nan, vót nan, đan từng đường mắt cáo, nghề đan lát truyền thống của người Thái sẽ còn cơ hội hiện diện trong đời sống bản làng, tiếp nối những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.