Đào tạo nghề trong kỷ nguyên số: Từ lớp học đến doanh nghiệp

Trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi yêu cầu đối với người lao động. Với giáo dục nghề nghiệp, câu chuyện không chỉ là đào tạo một nghề, mà phải giúp người học có kỹ năng để bước vào thị trường lao động và thích ứng với những thay đổi tiếp theo.

Thực tiễn tại Trường Trung cấp nghề Nga Sơn (Thanh Hóa) cho thấy, đào tạo nghề cần bắt đầu từ nhu cầu nhân lực thực tế, gắn với doanh nghiệp, công nghệ và môi trường sản xuất.

Đào tạo từ nhu cầu thị trường

Theo Đề án phát triển giáo dục nghề nghiệp gắn với giải quyết việc làm trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2026-2030, tính đến tháng 12/2025, toàn tỉnh có 65 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp, với tổng quy mô tuyển sinh được cấp phép khoảng hơn 54.000 người/năm.

Nhu cầu nhân lực có kỹ năng nghề vẫn lớn, nhưng công nghệ đang khiến yêu cầu về kỹ năng thay đổi nhanh. Vì vậy, theo hướng tiếp cận của Trường Trung cấp nghề Nga Sơn, “gắn đào tạo với doanh nghiệp” không chỉ là đưa học sinh đến thực tập hay chờ doanh nghiệp tuyển dụng.

Quan trọng hơn, nhu cầu của thị trường lao động phải trở thành căn cứ để nhà trường lựa chọn nghề, điều chỉnh chương trình, đầu tư thiết bị và tổ chức thực hành. Từ “đào tạo gắn với doanh nghiệp”, cách tiếp cận này hướng tới “đào tạo từ nhu cầu của thị trường lao động”.

Năm học 2022-2023, nhà trường có 818 học sinh, gồm 20 lớp học nghề và 17 lớp văn hóa. Trong năm học 2021-2022, 350 lượt học sinh hệ trung cấp được tổ chức thực tập tại các doanh nghiệp ở Hưng Yên, Hà Nội và Sầm Sơn.

Hoạt động này tiếp tục được tăng cường. Theo số liệu nhà trường cung cấp, số học sinh tham gia thực tập, trải nghiệm tại doanh nghiệp tăng từ 198 em năm 2024 lên 235 em năm 2025 và 313 em năm 2026.

Ông Nguyễn Ngọc Minh, Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ: “Đào tạo nghề nếu chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức và kỹ năng trong nhà trường thì chưa đủ. Người học cần được tiếp xúc với máy móc, thiết bị, quy trình sản xuất và tác phong công nghiệp thực tế”.

Theo ông Minh, doanh nghiệp cũng là kênh để nhà trường cập nhật yêu cầu thực tế và điều chỉnh nội dung đào tạo. Theo thông tin nhà trường công bố, trên 85% học sinh sau tốt nghiệp có việc làm ổn định hoặc tiếp tục học lên; nhiều ngành có tỷ lệ việc làm trên 90%.

Học nghề trong môi trường sản xuất

Cùng với thực tập tại doanh nghiệp, Trường Trung cấp nghề Nga Sơn đầu tư thiết bị theo hướng bám sát sản xuất. Học sinh nghề Điện được tiếp cận PLC, điện tử công suất, khí nén - điện khí nén, điện mặt trời, nhà thông minh, tủ điện và hệ thống điều khiển. Nghề Hàn có MIG, TIG, hàn hồ quang, hàn điểm khí nén, cắt plasma; nghề May được thực hành trên máy may điện tử, máy thùa khuyết, máy đính cúc và các thiết bị chuyên dụng.

AI và các công cụ số cũng được sử dụng để hỗ trợ giáo viên xây dựng bài giảng, hệ thống hóa tài liệu, thiết kế hình ảnh, slide và nội dung minh họa kiến thức kỹ thuật.

Quy mô tuyển sinh của nhà trường cho thấy nhu cầu học nghề vẫn khá rõ. K18 dự kiến có 381 học sinh, trong đó 54 em học nghề Hàn, 94 em Điện công nghiệp và dân dụng, 70 em May thời trang và 55 em Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính.

Những con số này cho thấy công nghệ không làm mất đi nhu cầu lao động kỹ thuật, mà đang thay đổi yêu cầu đối với người thợ. Người học phải biết làm việc cùng công nghệ và thích ứng với thiết bị, quy trình mới.

Theo Hiệu trưởng nhà trường, doanh nghiệp vì thế cần tham gia sâu hơn vào đào tạo, từ góp ý chương trình, xác định yêu cầu kỹ năng, hướng dẫn thực hành, đánh giá năng lực đến tuyển dụng.

“Nhà trường cần mở rộng cửa để doanh nghiệp bước vào, còn học sinh cần có cơ hội bước ra môi trường sản xuất. Hai quá trình này phải diễn ra song song thì khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động mới được rút ngắn”, ông Minh nhận định.

Một nghề, nhiều khả năng thích ứng

Trước tác động của AI và tự động hóa, theo Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Nga Sơn, phương thức đào tạo cần linh hoạt hơn. Mô hình 30/70 có thể được nghiên cứu theo hướng dành thời gian trang bị kiến thức nền tảng tại trường, đồng thời tăng cường thực hành, trải nghiệm tại doanh nghiệp.

Tuy nhiên, điều quan trọng không phải một tỷ lệ cứng giữa lý thuyết và thực hành, mà là đưa người học đến gần hơn với môi trường sản xuất. “Khi doanh nghiệp thay đổi dây chuyền hoặc đưa công nghệ mới vào sản xuất, học sinh đã quen với môi trường thực tế sẽ có khả năng thích ứng nhanh hơn”, ông Minh phân tích.

AI và tự động hóa có thể làm giảm những công việc lặp lại, nhưng đồng thời tạo ra những vị trí việc làm mới và thay đổi yêu cầu kỹ năng. “Vấn đề là người lao động có đủ kỹ năng để chuyển đổi hay không. Vì vậy, giáo dục nghề nghiệp phải chuẩn bị cho học sinh khả năng thích ứng chứ không chỉ đào tạo một bộ kỹ năng cố định”, ông Minh nói.

Điều đó đòi hỏi người học ngoài kiến thức nghề và kỹ năng thực hành còn cần năng lực số, tác phong công nghiệp, khả năng làm việc nhóm và năng lực tự học, tự cập nhật kiến thức.

Để mối liên kết nhà trường - doanh nghiệp phát triển bền vững, theo ông Minh, cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo nghề như hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế hoặc cơ chế đặt hàng đào tạo. Doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo cũng chính là đầu tư cho nguồn nhân lực của mình.

Trong bối cảnh Thanh Hóa tiếp tục phát triển công nghiệp, dịch vụ và các khu kinh tế, nhu cầu nhân lực kỹ thuật sẽ tiếp tục đặt ra yêu cầu mới. Thách thức với giáo dục nghề nghiệp vì thế không chỉ là đào tạo được bao nhiêu người, mà là người học có thể đáp ứng và thích ứng đến đâu.

“Chúng ta không thể dự đoán chính xác 5 hay 10 năm nữa một nghề sẽ thay đổi như thế nào. Nhưng chúng ta có thể chuẩn bị cho học sinh khả năng thích ứng với sự thay đổi đó. Đó mới là giá trị cốt lõi của giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên số”, ông Minh nhấn mạnh.

Từ thực tiễn Trường Trung cấp nghề Nga Sơn, đào tạo nghề không chỉ là dạy một nghề, mà là đào tạo từ nhu cầu việc làm, học trong môi trường sản xuất, tiếp cận công nghệ và hình thành năng lực học tập suốt đời. Đó cũng là cách để người học không chỉ tìm được việc làm hôm nay, mà còn có khả năng thích ứng với thị trường lao động ngày mai.