Đưa di sản đến với thế hệ trẻ

Tiếp cận lịch sử một cách sinh động và cụ thể

Những ngày đầu Xuân, Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu tấp nập đón các đoàn khách trong và ngoài nước đến tham gia hoạt động “Thưởng lãm Châu phê-Lưu dấu Mộc bản”.

Tại khu vực “Thưởng lãm Châu phê”, sinh viên Đỗ Thu Bảo Khánh (Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật) hào hứng tham gia trải nghiệm đóng triện dấu Châu phê lên thiệp xuân. Những tấm thiệp này mang theo lời chúc năm mới ý nghĩa của các vị vua triều Nguyễn, tạo nên sự kết nối độc đáo giữa quá khứ và hiện tại. Có mặt từ sớm, Bảo Khánh dành thời gian quan sát tỉ mỉ, ghi chép và trực tiếp trải nghiệm các hoạt động tương tác.

“Trước đây em từng nghĩ di sản là những gì thuần túy thuộc về học thuật và chỉ có thể tiếp cận qua lời kể. Tuy nhiên, qua quá trình học tập và nhất là những trải nghiệm thực tế hôm nay, em thấy rằng di sản hoàn toàn có thể chạm tay vào được. Đây chính là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển công nghiệp văn hóa, từ đó giúp thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử và tham gia bảo tồn văn hóa truyền thống dễ dàng hơn”, Bảo Khánh chia sẻ.

Tại khu vực trải nghiệm mộc bản, anh Lê Tuấn Hưng (23 tuổi, phường Long Biên, Hà Nội) đang tỉ mỉ thực hiện từng công đoạn từ lăn mực, dán giấy dó đến dập bản in. Dưới bàn tay khéo léo, những nét chữ trong bản “Chiếu dời đô” dần hiện lên sắc nét và sống động trên nền giấy truyền thống. Lần đầu trực tiếp thực hiện quy trình thủ công này, anh Hưng không giấu được sự thích thú: “Tôi không nghĩ để tạo ra một trang bản in, người xưa lại phải trải qua nhiều bước kỳ công đến thế. Hoạt động này đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ trong từng thao tác”.

Bất ngờ, thích thú, hào hứng… là những gì mà hàng trăm bạn trẻ đã được trải nghiệm khi đến với Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước xây dựng và vận hành. Hiện nay, Cục đang bảo quản hơn 30km (tính về chiều dài) giá tài liệu lưu trữ quốc gia - nguồn sử liệu gốc đồ sộ phản ánh tiến trình lịch sử, văn hóa, xã hội, chủ quyền quốc gia, hoạt động quản trị nhà nước và đời sống nhân dân qua nhiều thời kỳ.

Đáng chú ý, hai khối Di sản tư liệu thế giới là Châu bản triều Nguyễn và Mộc bản triều Nguyễn cùng hệ thống tài liệu về giai đoạn Pháp thuộc, các cuộc kháng chiến và các tài liệu, hình ảnh, di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh được tuyển chọn từ nhiều nguồn trong nước và ngoài nước đã tạo nên chiều sâu nội dung nổi bật, tái hiện chân thật lịch sử dân tộc. Ở đây, lịch sử không còn là những trang sách tĩnh mà được “thổi hồn” trở nên sống động, “chạm” được tới trái tim của từng khách tham quan.

Hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định mục tiêu trong lĩnh vực văn hóa: “100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa”. Đây là yêu cầu cụ thể đối với các cơ quan quản lý và phát huy giá trị di sản, trong đó có hệ thống lưu trữ quốc gia. Việc mở cửa miễn phí Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu đã trực tiếp tháo gỡ rào cản tiếp cận đối với học sinh, sinh viên. Khi không còn chi phí và thủ tục phức tạp, các cơ sở giáo dục có thể chủ động đưa hoạt động tham quan lưu trữ vào chương trình ngoại khóa và học tập trải nghiệm một cách thường xuyên, bài bản.

Đánh giá về ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Hiệu trưởng Trường tiểu học Thủ Lệ (Hà Nội) Nguyễn Ngọc Anh cho rằng, đây là hoạt động thiết thực giúp học sinh tiếp cận lịch sử và văn hóa một cách trực quan nhất, giống như một chuyến du lịch văn hóa hữu ích cho cả thầy và trò. Đại diện nhà trường cũng bày tỏ mong muốn, thời gian tới, Cục sẽ đẩy mạnh kết nối với các cơ sở giáo dục trên địa bàn Thủ đô trong tổ chức các hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh bồi đắp lòng tự hào dân tộc, góp phần hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Lịch sử.

Ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước khẳng định, thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp các cơ sở giáo dục trên địa bàn Thủ đô và cả nước với mục tiêu trọng tâm là đưa các nội dung lịch sử phù hợp vào chương trình phổ thông thông qua các nền tảng số như phim tư liệu và website chính thống. Theo ông Tùng, việc cung cấp nguồn sử liệu chuẩn xác không chỉ phục vụ giáo dục mà còn là giải pháp then chốt để bảo vệ nền tảng tư tưởng. Sắp tới đơn vị này sẽ đề xuất Bộ Nội vụ trao đổi, thống nhất với Bộ Giáo dục và Đào tạo nhằm xây dựng kế hoạch bài bản trong việc cung cấp học liệu lịch sử dựa trên kho tàng di sản tư liệu quốc gia.

Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng nhấn mạnh yêu cầu “Đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa”. Không gian giới thiệu được xây dựng và vận hành như một minh chứng cho tinh thần đổi mới đó. Đây không chỉ là khu trưng bày tĩnh mà được định hướng trở thành “lớp học lịch sử trực quan” và hệ sinh thái học tập mở, ứng dụng công nghệ số, trình chiếu đa phương tiện và các hình thức tương tác hiện đại.

Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu được thiết kế như một nền tảng mở, cho phép các trường học, cơ sở đào tạo, cơ quan, tổ chức phối hợp sinh hoạt chuyên đề, tọa đàm, nói chuyện truyền thống, lớp học ngoại khóa và các hoạt động giáo dục trải nghiệm dựa trên tài liệu lưu trữ gốc. Nội dung có thể được xây dựng linh hoạt theo nhu cầu từng đơn vị, gắn với lịch sử ngành, lĩnh vực hoặc yêu cầu học tập chính trị, chuyên môn.

Sự kết hợp giữa tài liệu nguyên bản và hệ thống số hóa, tra cứu điện tử, phim tư liệu và sản phẩm đa phương tiện giúp mỗi chuyên đề không chỉ mang tính minh họa mà thật sự trở thành trải nghiệm học tập có chiều sâu. Cách tổ chức này thể hiện rõ sự chuyển đổi tư duy quản lý từ bảo quản thụ động sang kiến tạo môi trường tiếp cận, từ lưu trữ truyền thống sang lưu trữ gắn với chuyển đổi số và phục vụ công chúng. Theo đó, Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu không chỉ thực hiện chức năng giới thiệu đơn thuần mà đang vận hành như một thiết chế giáo dục-tuyên truyền linh hoạt, cụ thể hóa yêu cầu đổi mới quản lý văn hóa theo tinh thần nghị quyết.

Những giá tài liệu không còn “ngủ yên” trong kho lưu trữ mà được chuyển hóa thành những học liệu sống động. Chính từ mô hình đầy sáng tạo này, tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW đang được hiện thực hóa một cách thuyết phục. Việc đưa di sản ra khỏi không gian lưu trữ và “chạm” đến cảm xúc của công chúng không chỉ giúp bảo tồn giá trị truyền thống mà còn tạo nền tảng bền vững cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong tương lai.