Giảm 20% đầu mối đại học công lập: Không chỉ là phép cộng cơ học

Phóng viên Dân trí đã có buổi phỏng vấn TS Nguyễn Đức Nghĩa, nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM về việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập theo Kế hoạch 06-KH/TW của Bộ Chính trị.

Sáp nhập phải lấy người học làm trung tâm

Kế hoạch 06-KH/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trước ngày 1/4/2027. Theo ông, khi xem xét sáp nhập các trường đại học công lập, cần dựa trên những tiêu chí nào để việc sắp xếp thực sự mang lại hiệu quả, thay vì chỉ là gộp về mặt hành chính?

- Sáp nhập đại học không thể chỉ là "phép cộng cơ học" mà phải lấy chất lượng đào tạo và người học làm trung tâm, hướng tới hình thành những cơ sở giáo dục có quy mô lớn hơn, hoạt động hiệu quả hơn và có năng lực cạnh tranh cao hơn.

Việc sáp nhập cần dựa trên nhiều tiêu chí, từ vị trí địa lý, quy hoạch mạng lưới đến định hướng phát triển và cơ cấu ngành đào tạo. Các trường trên cùng địa bàn hoặc có lĩnh vực đào tạo bổ trợ nên được ưu tiên hợp nhất để thuận lợi trong chia sẻ cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và phát huy thế mạnh của nhau, đồng thời tránh tạo "khoảng trống" giáo dục đại học ở các vùng kinh tế - xã hội quan trọng hoặc sáp nhập những trường có mô hình đào tạo quá trùng lặp hay quá khác biệt.

Bên cạnh đó, quá trình sáp nhập cần gắn với đổi mới quản trị, đồng bộ chuẩn chất lượng, nâng cao khả năng tự chủ tài chính và khai thác hiệu quả cơ sở vật chất. Sau sáp nhập, quy mô phải đủ lớn để tối ưu chi phí vận hành, giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và sử dụng hiệu quả các nguồn lực hiện có.

Mỗi trường đại học đều có lịch sử phát triển, thương hiệu, đội ngũ giảng viên và văn hóa riêng. Theo ông, làm thế nào để quá trình sắp xếp, sáp nhập không làm gián đoạn hoạt động đào tạo, nghiên cứu cũng như bảo đảm quyền lợi của người học và giảng viên?

- Rủi ro của sáp nhập không nằm ở thủ tục pháp lý, mà nằm ở sự đứt gãy về văn hóa, sự xáo trộn tâm lý của giảng viên và tâm lý hoang mang của sinh viên. Để quá trình chuyển đổi diễn ra êm thắm, không gây "sốc" hay gián đoạn các hoạt động cốt lõi, cần triển khai một chiến lược chuyển đổi đồng bộ.

Trước hết, phải bảo lưu quyền lợi và có lộ trình chuyển tiếp rõ ràng cho người học. Sinh viên đang theo học cần được tiếp tục học theo đúng chương trình, quy chế tuyển sinh và mức học phí đã cam kết khi nhập học, không bị gượng ép thay đổi chuẩn đầu ra.

Với đội ngũ giảng viên, phải sớm định vị lại vị trí việc làm, minh bạch phương án bố trí nhân sự và giữ ổn định lực lượng giảng dạy nòng cốt.

Sáp nhập không có nghĩa là xóa bỏ những giá trị đã được xây dựng. Các cơ sở sau sáp nhập phải biết kế thừa và hòa nhập văn hóa học thuật để hình thành bản sắc mới, nhưng vẫn tôn trọng di sản và thương hiệu của từng trường.

Khó có mô hình duy nhất đúng cho mọi trường

Vậy theo ông, mô hình sáp nhập nên hướng đến việc hình thành các đại học đa lĩnh vực, hay vẫn cần duy trì những trường chuyên ngành có thế mạnh riêng?

- Khó có mô hình duy nhất đúng cho mọi trường. Sáp nhập và tái cấu trúc hiệu quả phải kết hợp song song cả hai mô hình, áp dụng linh hoạt theo mục tiêu chiến lược.

Với các trường đại học quy mô nhỏ, đơn ngành, đào tạo các lĩnh vực có tính tương hỗ cao (như kỹ thuật, kinh tế, ngoại ngữ, luật, công nghệ) trên cùng một địa bàn hoặc vùng kinh tế, khi sáp nhập nên chuyển thành đại học đa lĩnh vực. Việc này nhằm giải quyết thách thức liên ngành; tối ưu hóa nguồn lực; hình thành các "siêu đại học" đủ quy mô và sức mạnh cạnh tranh để xuất hiện trên các bảng xếp hạng quốc tế.

Việc phân nhóm các cơ sở giáo dục đại học nên được thực hiện theo hướng nào, thưa ông?

- Có 3 hướng phân nhóm chiến lược cần triển khai đồng bộ.

Thứ nhất, phân nhóm theo sứ mạng và định hướng đào tạo. Đây là cách phân nhóm phổ biến của các hệ thống giáo dục đại học tiên tiến trên thế giới hiện nay. Ví dụ, đại học nghiên cứu sẽ tập trung đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ), phát minh, sáng chế và công bố quốc tế, sẽ được ưu tiên ngân sách nhà nước, các quỹ phát triển khoa học công nghệ và đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm. Đại học ứng dụng và thực hành tập trung đào tạo cử nhân, kỹ sư thực hành có kỹ năng cao…

Thứ hai, phân nhóm theo tầm ảnh hưởng và quy mô. Trong đó, nhóm đại học quốc gia, trọng điểm đóng vai trò "đầu tàu" kéo cả hệ thống, cạnh tranh trực tiếp với các đại học trong khu vực và thế giới. Nhóm vùng, địa phương thì thực hiện kết nối trực tiếp với chuỗi cung ứng nhân lực và thế mạnh kinh tế của từng vùng.

Thứ ba, phân nhóm theo khả năng tự chủ tài chính và quản trị. Đối với nhóm tự chủ hoàn toàn nên được giao quyền tự chủ tối đa về bộ máy, học phí, tuyển sinh và hợp tác quốc tế. Nhà nước quản lý bằng mục tiêu và kiểm định chất lượng. Còn nhóm tự chủ một phần, bắt buộc phải duy trì các trường đào tạo các ngành khoa học cơ bản, ngành truyền thống, ngành khó thu hút xã hội hóa...

Để hoàn thành mục tiêu trước ngày 1/4/2027, theo ông, cần có những cơ chế, chính sách gì để các trường yên tâm thực hiện, đồng thời bảo đảm sau sáp nhập chất lượng đào tạo được nâng lên chứ không chỉ giảm số lượng đầu mối?

- Nhìn nhận một cách thẳng thắn và thực tế, thời hạn 8 tháng (hoàn thành trước 1/4/2027) là vô cùng thách thức nếu áp dụng quy trình hành chính thông thường.

Để làm được điều đó, Bộ GD&ĐT và các bộ có liên quan cần hỗ trợ các trường vượt qua được các vướng mắc khó khăn, rào cản về cơ quan chủ quản, phân bổ ngân sách và quản lý tài sản công.

Xử lý tài sản, đất đai và tài chính là công đoạn mất nhiều thời gian nhất. Việc kiểm kê, xác định giá trị tài sản, cơ chế tự chủ tài chính, các khoản nợ, đầu tư dở dang giữa các trường khi sáp nhập thường kéo dài nhiều năm chứ không chỉ vài tháng.

Việc dôi dư cán bộ quản lý cũng đòi hỏi lộ trình chuyển tiếp đủ dài để tránh xáo trộn và mất ổn định nội bộ…

Xin trân trọng cảm ơn chia sẻ của ông!