Liệu chỉ cần đưa thêm một vài trò chơi vào bài học là đã có thể triển khai Học thông qua Chơi một cách hiệu quả?

Đây là một cách hiểu khá phổ biến khi nói về Học thông qua Chơi (HTQC). Tuy nhiên, HTQC không đơn thuần là việc thêm yếu tố “chơi” vào lớp học. Đây là hướng tiếp cận giáo dục nhằm tạo ra những trải nghiệm học tập vui vẻ và có ý nghĩa, nơi người học được tham gia tích cực, tương tác, thử nghiệm, khám phá và kiến tạo tri thức.
Các nghiên cứu cho thấy những trải nghiệm học tập mang tính chơi có thể thúc đẩy sự tham gia tích cực của người học, hỗ trợ quá trình kiến tạo tri thức và phát triển các năng lực quan trọng như tư duy phản biện, sáng tạo và hợp tác. Để HTQC thực sự phát huy giá trị, giáo viên cần hiểu rõ hướng tiếp cận sư phạm và vận dụng trong các phần khác nhau của bài học, với nội dung và phương pháp dạy học khác nhau theo thời gian. HTQC không thể trở thành một thực hành sư phạm thuần thục chỉ bằng việc đưa một vài trò chơi hay hoạt động mang tính chơi vào một số tiết học, mà cần một quá trình học hỏi, thử nghiệm, phản tư và điều chỉnh.
Để HTQC trở thành một phần tự nhiên trong giảng dạy
Trong thực tế, HTQC có thể được nhận thấy ở một số bối cảnh, đặc biệt qua các tiết dạy minh họa, hội thi giáo viên giỏi hay các hoạt động dự giờ, khi giáo viên chủ động thiết kế tiết học vừa mang tính chơi vừa đặt học sinh ở trung tâm, nhằm đáp ứng những kỳ vọng đặt ra. Điều quan trọng là làm thế nào để những trải nghiệm này không chỉ xuất hiện trong những tiết học đặc biệt, được chuẩn bị công phu, mà trở thành thực hành thường ngày của giáo viên.
HTQC có thể là nền tảng để giáo viên thiết kế và tổ chức toàn bộ trải nghiệm học tập: từ xác định mục tiêu, lựa chọn học liệu, đặt câu hỏi đến tạo điều kiện cho học sinh khám phá, tương tác, thử nghiệm và đưa ra lựa chọn. Những năng lực này cần được phát triển qua thời gian. Thông qua việc vận dụng thường xuyên và phản tư, giáo viên có thể từng bước tìm ra cách sử dụng HTQC để đáp ứng mục tiêu bài học, đặc điểm người học và điều kiện thực tế của lớp học.
Trong đó, sự chủ động của giáo viên đóng vai trò quan trọng. Không có công thức để áp dụng giống nhau trong mọi lớp học. Giáo viên cần có không gian để thử nghiệm những cách tổ chức khác nhau, chủ động tìm kiếm, lựa chọn và điều chỉnh học liệu sẵn có, đồng thời phát triển những ý tưởng phù hợp với chính học sinh và lớp học của mình. Vì vậy, HTQC không nhất thiết đồng nghĩa với những hoạt động cầu kỳ hay đòi hỏi nhiều nguồn lực.
Bên cạnh đó, một môi trường chuyên môn hỗ trợ sẽ giúp tăng tính liên tục và chiều sâu cho quá trình thực hành HTQC, từ phạm vi lớp học đến toàn trường. Các giáo viên cùng thiết kế bài học, thử nghiệm trong lớp, quan sát lẫn nhau và cùng nhìn lại trải nghiệm học tập của học sinh: điều gì đã tạo được sự tham gia, tương tác và khám phá; điều gì cần điều chỉnh trong hoạt động, học liệu hay cách tổ chức. Việc chia sẻ những thử nghiệm, cả những điều chưa diễn ra như dự kiến, giúp giáo viên học hỏi kinh nghiệm của nhau.
Nhờ trao đổi chuyên môn thường xuyên cùng hoạt động phát triển chuyên môn chất lượng, những trải nghiệm riêng lẻ của giáo viên dần được tích lũy thành hiểu biết và năng lực nghề nghiệp.
Nền tảng từ quá trình đào tạo giáo viên
Các chương trình đào tạo giáo viên tại trường đại học có nhiều lợi thế để tạo nền tảng cho quá trình này. Khi HTQC được tích hợp ngay từ giai đoạn đào tạo ban đầu, sinh viên sư phạm có nhiều thời gian hơn để trải nghiệm và thực hành trước khi chính thức bước vào nghề.
Bên cạnh việc tìm hiểu lý thuyết về HTQC, sinh viên cần có cơ hội thiết kế và thực hiện vận dụng HTQC, quan sát và phản tư cùng bạn học và giảng viên, và đặc biệt là áp dụng HTQC trong quá trình thực tập. Trong bối cảnh thực tế tại trường tiểu học, sinh viên có cơ hội quan sát phản ứng của học sinh, đồng thời tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh và học hỏi thông qua phản hồi từ giảng viên đại học và giáo viên hướng dẫn.
Sự kết hợp giữa kiến thức nền tảng vững chắc về HTQC, thực hành ở đại học, vận dụng tại lớp học tiểu học và tiếp nhận hỗ trợ, phản hồi và hướng dẫn, đóng vai trò quan trọng giúp sinh viên củng cố hiểu biết và năng lực vận dụng HTQC một cách tự nhiên.

Một kinh nghiệm đáng tham khảo về tích hợp HTQC trong đào tạo giáo viên đến từ chương trình Đào tạo Sự phạm Tiểu học Quốc tế (International Teacher Education for Primary Schools - ITEPS) tại Trường Đại học Khoa học Ứng dụng NHL Stenden (Hà Lan), hợp tác với Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên và Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh trong khuôn khổ dự án PlayHi (VVOB Việt Nam).
Sinh viên được học ở nhiều không gian khác nhau, bao gồm sân chơi và môi trường ngoài trời, trực tiếp trải nghiệm những hình thức học tập tương tự như học sinh tương lai của họ. Đi cùng với trải nghiệm là quá trình quan sát và phản tư: sinh viên cùng nhìn lại điều gì tạo ra sự hứng thú và tham gia, cách người học tương tác, cũng như những yếu tố tạo nên một trải nghiệm học tập có ý nghĩa. Việc chuyển đổi giữa vai trò người học – người quan sát – người thiết kế – người dạy – người phản tư giúp sinh viên nắm vững HTQC không chỉ qua lý thuyết mà còn qua trải nghiệm học tập.
Bên cạnh đó, tại ITEPS, sinh viên tham gia thực hành tại trường tiểu học hằng năm từ năm thứ nhất, với thời lượng và mức độ trách nhiệm giảng dạy tăng dần. Đến năm cuối, sinh viên đảm nhận những trách nhiệm giảng dạy đáng kể, bao gồm cả những giai đoạn tự lập kế hoạch và trực tiếp giảng dạy. Với cách tiếp cận này, kiến thức và ý tưởng sư phạm được hình thành trên giảng đường sẽ được thử nghiệm và quan sát ngay trong thực tế lớp học, sau đó tiếp tục được phản tư và điều chỉnh. Sự kết nối thường xuyên giữa trải nghiệm tại trường đại học và thực hành tại trường tiểu học giúp sinh viên từng bước chuyển những hiểu biết về HTQC thành năng lực thực hành.