Hương cốm xưa của mẹ

Có những mùi hương đi qua cuộc đời tôi nhưng có khi không để lại trong tôi chút hoài niệm nào. Nhưng có những mùi hương một khi đã chạm vào ký ức thì chẳng bao giờ quên được. Với tôi, đó là hương cốm xưa của mẹ.

Quê tôi là một vùng đất nghèo, nơi thiên nhiên dường như cũng khắt khe với con người. Quanh năm phải chống chọi với thiên tai và chiến tranh. Mưa thì lụt, đồng ruộng trắng nước. Hạn về, đất khô cháy, nứt nẻ thường xuyên mất mùa.

Đã vậy, trong những năm chiến tranh, ruộng đồng bị bom đạn cày xới; rồi kỹ thuật canh tác lạc hậu, cây lúa lớn lên thường xuyên bị sâu bệnh phá hoại. Lúa làm ra chẳng thu hoạch được bao nhiêu. Có mùa không đủ gạo ăn, mẹ tôi phải lên rừng, xuống biển tần tảo củ khoai, củ sắn để góp vào cho đủ bữa.

Tôi lớn lên giữa những mùa như thế. Tuổi thơ không chỉ có tiếng chim, tiếng bom đạn, và những buổi chiều chăn trâu, mà còn có những ngày nước lũ dâng ngập sân nhà, mẹ phải tất tả kê lại từng chiếc chum, chiếc thúng đựng đồ... Rồi khi mùa Hạ đến, đất nứt nẻ chân chim, lúa héo vàng, mẹ lại đứng lặng nhìn cánh đồng khô hạn. Tôi phải tập kéo gàu giai một bên với mẹ.

Ngày ấy, quê tôi có những thửa đất khô cằn mà người ta vẫn phải làm lúa. Người quê tôi gọi đó là vãi lúa. Cày bừa xong, người ta đem lúa giống rải xuống mặt ruộng, rồi phó mặc cho trời. Có mưa thì lúa mọc, có đủ nước thì lúa lên. Còn nếu trời hạn, trời khắc nghiệt, người nông dân chỉ biết đứng nhìn ruộng đồng khô héo. Cái nghèo cứ thế đeo bám những mái nhà làng quê tôi. Nhưng mẹ tôi không chịu đầu hàng cái nghèo.

Trên một thửa đất khô, thay vì gieo lúa tẻ như mọi người, mẹ lại gieo lúa nếp. Có lẽ mẹ đã nghĩ khác. Lúa nếp khi ấy không chỉ để ăn. Những hạt lúa non còn có thể làm thành cốm, đem ra chợ bán, đổi lấy tiền mua gạo, mua sách vở cho các con.

Tôi còn nhớ những ngày lúa nếp lên xanh trên mảnh đất khô cằn ấy, mẹ nâng niu từng bông lúa, chắt chiu từng hạt. Khi những cơn gió heo may bắt đầu se se chạm ngõ trong chiều thu, cánh đồng sau nhà cũng chuyển sang một màu vàng óng. Lúa gặt về, mẹ thường chọn những bông lúa nếp non để làm cốm.

Đầu tiên là tuốt hạt lúa khỏi bông, sau đó mẹ đem rang trên chảo nhỏ lửa. Đây là khâu quyết định chất lượng cốm. Sau đó mẹ đem lúa vào giã nhẹ để tách vỏ, không làm nát hạt. Sau khi đem sàng sảy để lấy hạt gạo, mẹ lại đem rang trên bếp nhỏ lửa làm cho cốm khô, dậy mùi thơm và đạt độ dẻo, xanh đẹp.

Tiếng cốm nổ lách tách hòa trong tiếng củi reo. Khói bếp rơm rạ quẩn quanh mái nhà, quyện với mùi hương cốm lúa mới làm cho cái mũi thính của tôi không chịu được cứ đi ra, đi vào bên bếp. Mẹ lấy cốm thành phẩm gói vào trong lá chuối với một lượng mà mẹ đã định sẵn. Mẹ bảo nếu có lá sen mà gói thì cốm sẽ ngon hơn.

Nhưng ngày đó quê tôi làm gì có sen. Tôi phụ mẹ ngồi gói cốm. Xong việc, mẹ để dành cho tôi một ít. Tôi đưa nắm cốm lên mũi hít hà và vốc vài hạt nhai chậm rãi để thưởng thức cái hương vị mà đất trời đã ban tặng, và qua bàn tay khéo léo của mẹ đã tạo nên mùi vị hương cốm đồng quê.

Những hạt cốm xanh nhỏ bé ấy được mẹ đem đi chợ bán. Đồng tiền kiếm được chẳng nhiều, nhưng với mẹ, mỗi đồng đều quý giá. Tiền bán cốm trở thành gạo trong bữa cơm, thành quyển vở, cây bút, thành những ngày đến trường của chúng tôi.

Bây giờ quê tôi đã khác xưa nhiều lắm.

Kinh tế phát triển, ruộng đồng không còn cảnh phó mặc cho trời, đất. Những cánh đồng ngày trước khô cằn, khi mưa thì ngập, nay đã có kênh mương thủy lợi tưới tiêu hợp lý, đưa nước về tận ruộng. Người nông dân làm lúa có phân bón, có thuốc trừ sâu, trừ chuột, có máy móc hỗ trợ.

Cây lúa được chăm bón từ lúc gieo mạ đến khi trổ bông, nên năng suất cũng cao hơn ngày trước rất nhiều. Không còn cảnh cày bừa xong rồi vãi lúa xuống ruộng, ngửa mặt trông trời chờ mưa. Cũng không còn những thửa ruộng nếp mà mẹ tôi từng gieo năm nào.

Cái nghề làm cốm của mẹ cũng theo mẹ đi xa, và hương cốm cũng xa dần khỏi làng quê nghèo khó ngày xưa.

Bây giờ muốn ăn cốm chẳng khó. Ngoài chợ có đủ loại cốm, từ ngoài Bắc chuyển vào, từ trong Nam đưa ra. Muốn ăn cốm Làng Vòng, chỉ cần một cú điện thoại, vài ngày sau người giao hàng đã mang đến tận nhà.

Thế nhưng, lạ thay, cốm bây giờ có thể thơm, có thể đẹp, có thể được đóng gói cẩn thận, nhưng tôi vẫn thấy thiếu một điều gì đó.

Ngày ấy, cốm mẹ làm đâu có đẹp như cốm bây giờ. Hạt cốm có khi không đều, màu xanh cũng chẳng thật óng. Mẹ làm bằng đôi bàn tay thô ráp, bằng cái nong, cái nia và bếp lửa rơm rạ quê nhà. Vậy mà tôi ăn một lần thì nhớ cả đời.

Giờ nghĩ lại thấy đó không chỉ là cốm mà đó là những hạt nếp được chắt chiu từ đồng đất cằn cỗi, từ cái nắng khô hạn, từ một cuộc đời lam lũ của mẹ. Và có lẽ, trong ký ức của tôi, không có thứ hương nào thơm hơn hương cốm xưa của mẹ.

Mẹ đã đi xa.

Mảnh ruộng ngày xưa cũng đã đổi thay. Những mùa lúa mới vẫn nối nhau xanh tốt. Những hạt cốm mới vẫn được mang về từ muôn nơi. Chỉ có người mẹ năm nào là không thể trở về nữa. Nhưng kỳ lạ thay, mỗi khi thu về, nghe đâu đó thoảng mùi lúa nếp mới, ký ức trong tôi lại thức dậy.

Mẹ để lại cho tôi một chút hương cốm trong ký ức, một chút hương quê trong tâm hồn, để mỗi khi nhớ mẹ, tôi lại tìm về với những mùa lúa của ngày tháng long đong. Mẹ đã đi qua những mùa Thu của đời mình. Còn tôi, mỗi khi nghe gió heo may về, lại thấy như có một mùi hương quen thuộc len vào ký ức.

Trong đó có mồ hôi của mẹ. Có nắng hạn cháy đồng. Có những mùa nước lũ tràn về. Có cả sự chắt chiu của một người mẹ luôn muốn dành cho con mình những gì tốt đẹp nhất. Nhớ về mẹ, và một điều tôi không thể quên - Nhớ hương cốm xưa của mẹ.