Nên bỏ quy định số chữ trong bài văn thi tốt nghiệp THPT

Đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2025 đã có một số đổi mới đáng khích lệ. Tuy vậy, vẫn còn một số bất cập cần khắc phục. Một trong số đó là quy định về số chữ của bài viết.

Việc quy định số chữ đối với đoạn văn trong khoảng 200 chữ là phù hợp. Bởi, như một số đồng nghiệp của tôi cho biết, nếu không quy định rõ số chữ thì nhiều thí sinh không ước lượng được độ dài đoạn văn, có thể dành quá nhiều thời gian cho phần viết đoạn, ảnh hưởng đến thời gian làm bài văn.

Nhưng quy định số chữ đối với bài văn thì khá bất cập. Đề thi tốt nghiệp THPT trong năm qua quy định “khoảng 600 chữ”. Khi chấm bài, giám khảo được hướng dẫn chấp nhận độ dao động khoảng ± 200 chữ, tức bài viết có thể từ 400 đến 800 chữ. Tuy nhiên, thông tin này không được thể hiện trong đề thi, chỉ là các giám khảo biết với nhau.

Quy định số chữ như vậy có thể tạo ức chế cho học sinh. Các em không biết “khoảng 600 chữ” thì viết dài hơn hoặc ngắn hơn bao nhiêu là được chấp nhận nên thường chọn cách viết dè dặt. Trong khi đó, đáp án lại yêu cầu bài viết đề cập đến nhiều nội dung, khiến áp lực về dung lượng càng trở nên đáng kể.

Bài văn nghị luận nếu triển khai cho đầy đủ thì 600 chữ là quá ngắn đối với học sinh khá, giỏi. Đề thi vào lớp 10 của một số địa phương quy định bài văn “khoảng 400 chữ” còn vô lí hơn.

Vì vậy, tôi cho rằng, chỉ nên quy định số chữ đoạn văn chứ không nên quy định số chữ của bài văn. Trong thời gian mà đề thi cho phép, học sinh có thể tính toán để viết bài độ dài phù hợp, tuỳ theo khả năng suy nghĩ và sức viết của các em.

Học sinh có khả năng viết hạn chế có thể dừng ở 500-600 chữ, trong khi những em có sức viết tốt hoàn toàn có thể viết 1.000-1.200 chữ.

Việc bỏ giới hạn số chữ của bài văn sẽ giúp phân hóa đối tượng học sinh tốt hơn. Nhất là học sinh khá giỏi sẽ có điều kiện để thể hiện khả năng tư duy sâu sắc, kĩ năng viết tốt mà không lo vi phạm quy định về dung lượng.

Trường hợp vẫn muốn giữ quy định số chữ thì theo tôi, nên tăng độ dài để tạo thuận lợi hơn cho học sinh. Một số phương án được gợi ý như: “Viết bài văn khoảng 600 chữ, tối đa không quá 1000 chữ”, “viết bài văn không quá 1.000 chữ”, “viết bài văn tối thiểu 500 chữ”.

Trong ba phương án này, phương án “viết bài văn tối thiểu 500 chữ” gần với quy định trong đề thi đại học của Trung Quốc và một số kì thi có uy tín khác trên thế giới. Việc đặt ra ngưỡng tối thiểu đảm bảo thí sinh có đủ “không gian” để triển khai lập luận một cách thấu đáo.

Nhưng đặt ra ngưỡng tối thiểu là bao nhiêu, cần có khảo sát kĩ lưỡng. Bởi đây là kì thi tốt nghiệp dành cho học sinh đại trà, nếu quy định số chữ tối thiểu quá cao sẽ gây khó khăn cho nhóm học sinh yếu kĩ năng viết.

Xét trên nhiều mặt, tôi vẫn cho rằng nên ưu tiên phương án quy định số chữ đoạn văn (200 chữ) và không quy định số chữ cho bài văn. Đề thi tuyển sinh vào lớp 10 năm 2025 của nhiều địa phương cũng đã theo phương án này.

Bên cạnh quy định về dung lượng, một vấn đề khác cũng cần được điều chỉnh là cách xây dựng đáp án.

Đáp án đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2025 vẫn theo mô hình đáp án đóng, hoặc nói dè dặt hơn là “nửa mở”.

Một đáp án mở chuẩn cần đáp ứng 2 yêu cầu: Mở về nội dung, rõ về tiêu chí.

Mở về nội dung là không bắt buộc bài viết phải đúng từng ý, từng dẫn chứng; chấp nhận nhiều cách hiểu, nhiều hướng triển khai, miễn hợp lí, có cơ sở.

Rõ về tiêu chí (rubric) là chấm theo khả năng xác định vấn đề, lập luận, dẫn chứng, diễn đạt,…

Đáp án có thể có một số gợi ý nội dung, nhưng chỉ là minh họa cho các khả năng có thể có, không phải chuẩn duy nhất để giám khảo đối chiếu và cho điểm mà để giúp giám khảo hình dung các hướng triển khai hợp lí.

Kiểu đáp án thi tốt nghiệp vừa qua được thiết kế để đảm bảo chấm đồng đều. Tuy nhiên, đáp án này hạn chế sức sáng tạo và cách viết đa dạng của học sinh. Về lâu dài, cách làm này ảnh hưởng đến hoạt động dạy học. Giáo dục có nguy cơ trở thành quá trình nhào nặn học sinh theo một cách nghĩ duy nhất.

Từ kinh nghiệm quốc tế, tôi cho rằng cần xây dựng rubric để làm cơ sở cho đáp án mở. Dạy học viết trong lớp cũng theo đó mà triển khai.

Học sinh được chia sẻ và nắm vững tiêu chí chấm này để thực hành. Các em biết mình cần viết bài như thế nào để đạt được mức xuất sắc. Như vậy, khi đi thi, các em đã biết trước “đáp án khung”. Nếu hoạt động luyện thi ở các trung tâm bảo đảm học sinh viết đáp ứng yêu cầu của bộ tiêu chí này thì cũng là việc đáng hoan nghênh.

Tất nhiên, chấm bài viết của học sinh theo hệ thống tiêu chí đòi hỏi kĩ năng cao của giám khảo. Giáo viên cần được tập huấn kĩ trước khi tham gia chấm thi và cần tổ chức các buổi chấm mẫu dựa trên tiêu chí để giảm thiểu sự vênh lệch giữa các tỉnh thành và giữa các giám khảo.

Tiện thể xin nói, năm 2026, Bộ GD&ĐT cần có giải pháp tổ chức chấm thi phù hợp để hạn chế tình trạng nhiều địa phương cho điểm quá cao, vượt xa so với chất lượng bài làm của thí sinh.

Tuy phạm vi trao đổi trên đây chỉ giới hạn ở đề thi tốt nghiệp THPT, nhưng các nhóm ra đề thi tuyển sinh vào lớp 10 của các địa phương cũng có thể tham khảo để việc kiểm tra, đánh giá ngày càng tiến bộ.

Tôi luôn ghi nhận và trân trọng nỗ lực đổi mới kiểm tra, đánh giá của các nhóm ra đề thi, xây dựng đáp án trong năm học vừa qua. Ở giai đoạn đầu của quá trình đổi mới, đó là công việc khó khăn, không ai dám quả quyết là sáng tỏ được mọi việc ngay từ đầu.

Hi vọng những ý kiến trao đổi ở đây giúp các nhóm đảm nhiệm việc ra đề thi ở Bộ GD&ĐT và các địa phương trong thời gian tới có thêm thông tin hữu ích, góp phần thiết kế các đề thi và đáp án đánh giá đúng thực chất hơn kết quả học tập của học sinh theo định hướng của Chương trình và sách giáo khoa ngữ văn mới.