Nghiên cứu triết học về AI, triết học dữ liệu cho kỷ nguyên số

Chiều 6/1, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng cùng đoàn công tác Bộ KH&CN đã đến thăm và làm việc tại Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Phát biểu tại buổi làm việc, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, với hơn 70 năm xây dựng và phát triển, Viện Hàn lâm đã được khẳng định là cơ quan nghiên cứu hàng đầu của cả nước trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho Đảng, Nhà nước trong hoạch định đường lối, chính sách phát triển đất nước.

Riêng trong năm 2025, Viện Hàn lâm đã hoàn thành 3 đề án lớn theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, Ban Bí thư; tổ chức nhiều hội thảo khoa học cấp quốc gia có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Các kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ những vấn đề cốt lõi của lịch sử và con đường cách mạng Việt Nam, mà còn trực tiếp phục vụ công tác hoạch định chính sách phát triển trong bối cảnh mới.

Trong lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng và tư vấn chính sách, năm 2025, Viện Hàn lâm đã xây dựng 38 báo cáo tư vấn, trong đó có 28 báo cáo được gửi tới Lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các ban, bộ, ngành Trung ương.

Đặc biệt, các báo cáo phân tích, dự báo tình hình kinh tế – xã hội phục vụ phiên họp thường kỳ hằng tháng của Chính phủ đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng, góp phần hỗ trợ công tác chỉ đạo, điều hành của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ.

Cùng với đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao tiếp tục là một điểm sáng, góp phần quan trọng vào việc xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học xã hội và nhân văn cho Viện Hàn lâm và cho cả nước.

Lãnh đạo Viện Hàn lâm cũng nhấn mạnh, những kết quả đạt được trong thời gian qua gắn liền với sự quan tâm, đồng hành và hỗ trợ tích cực của Bộ KH&CN, đặc biệt là vai trò chỉ đạo, định hướng chiến lược trong việc triển khai các đề án khoa học trọng điểm quốc gia như: Nghiên cứu khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, Nền Chùa; Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam; Chương trình nghiên cứu tổng thể về di tích Rộc Tưng – Gò Đá (Gia Lai)...

Việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tạo điều kiện để Viện Hàn lâm mở mới 8 chương trình nghiên cứu quan trọng trong năm 2025, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Tái định vị Viện Triết học trong kỷ nguyên số

Bên cạnh kết quả đạt được, báo cáo tại buổi làm việc cũng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn, vướng mắc của Viện Triết học – đơn vị nghiên cứu đầu ngành về triết học.

Giai đoạn 2021–2025, Viện Triết học đẫ triển khai nhiều nhiệm vụ nghiên cứu ở các cấp, song định mức kinh phí nghiên cứu cơ bản còn thấp, bình quân khoảng 71 triệu đồng/người/năm, chưa phù hợp với đặc thù nghiên cứu triết học mang tính dài hạn, khó định lượng. Cơ chế hiện hành cũng chưa đủ mạnh để khuyến khích nghiên cứu liên ngành và các nghiên cứu có tác động xã hội lâu dài.

Nguồn nhân lực còn thiếu và chưa đồng đều, thu nhập chưa đủ hấp dẫn để thu hút, giữ chân chuyên gia đầu ngành. Hạ tầng nghiên cứu còn hạn chế; thiếu dữ liệu; khả năng tiếp cận các cơ sở dữ liệu quốc tế và công cụ AI hỗ trợ nghiên cứu còn nhiều khó khăn...

Viện Triết học đang đặt mục tiêu tái định vị chiến lược, chuyển từ mô hình “viện nghiên cứu hàn lâm thuần túy” sang “viện nghiên cứu chiến lược về triết học”, trở thành trung tâm nghiên cứu có uy tín trong khu vực và là địa chỉ tin cậy trong tư vấn chiến lược cho Đảng và Nhà nước.

Đáng chú ý, Viện xác định các hướng nghiên cứu mới mang tính đột phá như triết học dữ liệu, triết học số, đạo đức trí tuệ nhân tạo, chủ quyền số quốc gia, triết học về chuyển đổi số, phát triển bền vững và biến đổi khí hậu. Đây được coi là những lĩnh vực then chốt, góp phần cung cấp nền tảng tư duy, hệ giá trị và chuẩn mực cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.

Triết học phải đảm nhận sứ mệnh dẫn đường

Lắng nghe và trao đổi tại buổi làm việc, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào một kỷ nguyên của những chuyển đổi sâu sắc – kỷ nguyên số, với các đặc trưng nổi bật là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và xã hội số. Sự thay đổi này không chỉ diễn ra trong lĩnh vực công nghệ mà đang tái định hình toàn bộ đời sống kinh tế, xã hội và cả cách con người nhận thức về chính mình.

Theo Bộ trưởng, trong bối cảnh đó, câu chuyện không chỉ là công nghệ, mà sâu xa hơn là câu chuyện về con người, về hệ giá trị và ý nghĩa của sự phát triển. Triết học vì thế không thể đứng ngoài cuộc, mà cần đảm nhận sứ mệnh dẫn đường trong giai đoạn mới.

“Triết học Việt Nam cần một sự chuyển dịch mạnh mẽ, từ việc chủ yếu nghiên cứu, giải thích thế giới sang chủ động kiến tạo tương lai cho đất nước”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, kỷ nguyên số đang đặt ra những câu hỏi căn bản mà triết học cần đi sâu tìm lời giải: AI có làm thay đổi bản chất con người và lao động hay không; đạo đức AI của Việt Nam cần được xây dựng trên những giá trị nào; công bằng xã hội sẽ được định nghĩa ra sao khi dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất quan trọng và một dạng quyền lực mới.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đứng trước những lựa chọn mang tính định hướng. Khát vọng của chúng ta không chỉ là đi nhanh hơn mà quan trọng hơn là đi đúng, phát triển nhưng vẫn phải giữ được bản sắc nhân văn, sự công bằng và phẩm giá con người Việt Nam.

"Muốn đi đúng, chúng ta cần một nền tảng tư tưởng mạnh. Muốn đi xa, chúng ta cần một nền tảng triết học vững chắc", Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nói.

Từ đó, Bộ trưởng đề nghị Viện Triết học cần tiên phong trong xây dựng triết học về AI, triết học về dữ liệu, triết học về xã hội số và triết học về quản trị trong thời đại số. Đồng thời, Viện cần trở thành trung tâm tư tưởng chiến lược quốc gia, tham gia sâu hơn vào tư vấn chính sách, thúc đẩy đối thoại liên ngành và góp phần kiến tạo hệ giá trị Việt Nam trong kỷ nguyên mới.