Từ trang sách: Khúc ca của ngày xanh

Miền ký ức quen thuộc

Đọc “Bài hát ngày trở về”, mỗi người như đang lần giở từng lớp ký ức, từng miền thương nhớ. Xuyên suốt tập thơ là những hình ảnh gắn liền với tên tuổi của Bình Nguyên Trang như tháng ba, hoa gạo, mưa phùn, con đò, dòng sông… Những hình ảnh ấy không mới, thậm chí đã trở thành “tài sản chung” của thi ca, nhưng dưới ngòi bút của Bình Nguyên Trang, chúng lại mang một sức sống riêng, một nhịp điệu riêng mềm mại, tha thiết mà cũng đầy ám ảnh.

Không gian thơ của chị là không gian của đồng bằng Bắc Bộ, nơi có những bến đò lặng lẽ, những dòng sông miên man chảy qua bao mùa ký ức, nơi hoa gạo đỏ lên mỗi độ tháng ba như một tín hiệu của thời gian.

Ở đó, cảnh vật không chỉ là cảnh vật, mà đã trở thành một phần của tâm hồn, của nỗi nhớ: “Có thể đó là một câu chuyện dài/Ám ảnh tôi mưa bụi và hoa gạo/Và bến đò ngàn năm không phai màu áo/Nên dáng nằm cũng cổ kính rêu phong” (Mỗi tháng ba về). Hay như: “Chẳng bao giờ tháng ba buồn đến thế/Khi ngày mưa em đưa chị sang đò/Hoa nhạt lắm lúc chiều trên bến nhớ/Đỏ âm thầm nuối tiếc một trang thơ” (Gửi chị tháng ba).

Những câu thơ như một tiếng thở dài rất nhẹ. “Mưa bụi”, “hoa gạo”, “bến đò” – tất cả như được phủ lớp sương của hoài niệm, khiến người đọc cảm nhận được cái chênh chao của thời gian, cái mong manh của ký ức. Đó là thứ ký ức không thể gọi tên rõ ràng, nhưng luôn hiện hữu, luôn trở đi trở lại trong tâm tưởng.

Trục cảm xúc - người mẹ

Một trong những điểm nổi bật của tập thơ là hình tượng người mẹ – hình tượng xuyên suốt, bền bỉ và đầy ám ảnh. Mẹ trong thơ Bình Nguyên Trang không phải là hình ảnh được lý tưởng hóa, mà là một người mẹ rất thật, rất đời: Tảo tần, nhọc nhằn, lam lũ mà vẫn bao dung, ấm áp.

Mẹ gắn liền với tháng ba – tháng của hoa gạo, của những ngày giáp hạt, của cái đói nghèo và những nhọc nhằn không tên: “Năm ấy mẹ sinh em mùa đói/Tháng ba nhọc nhằn hoa gạo rụng hố vôi/Cha đi vắng rét nàng Bân buốt nhói/Mẹ ướt mồ hôi, em khóc chào đời” (Nỗi niềm tháng Ba).

Và đó là: “Canh cánh lòng con tất tưởi một vùng quê/Gương mặt mẹ là cánh đồng bão tố/Hạt mẩy rời quê, hạt lép nằm trong ổ/Có rơm vàng ấm tay mẹ chở che” (Chiều mưa nhớ mẹ).

Ở đây, thơ không còn là sự trang trí ngôn từ mà trở thành một lát cắt của đời sống. Những chi tiết rất cụ thể: “mùa đói”, “hoa gạo rụng hố vôi”, “rét nàng Bân”, “mồ hôi”… đã dựng lên cả một không gian hiện thực khắc nghiệt. Trong không gian ấy, sự xuất hiện của người mẹ không chỉ là một hình ảnh mà là một biểu tượng, biểu tượng của sự hy sinh, của tình yêu thương vô điều kiện.

Có thể nói, mẹ chính là “trục cảm xúc” của tập thơ. Dù ở bài nào, dù trực tiếp hay gián tiếp, hình ảnh mẹ vẫn thấp thoáng, như một điểm tựa tinh thần để nhà thơ trở về. Và có lẽ, “ngày trở về” trong nhan đề tập thơ không chỉ là trở về với quê hương, mà còn là trở về với mẹ, với cội nguồn sâu xa nhất của mỗi con người.

Như đã nói ở trên, trong tập thơ này có nhiều bài tác giả viết từ thuở học trò nên mùa hè, mùa thi, mùa chia xa xuất hiện rất nhiều. Có lẽ, những năm tháng hồn nhiên dưới mái trường đã giúp nhà thơ có nhiều chất liệu để viết nên những câu thơ từng làm rung động trái tim bao nhiêu người, đặc biệt là những người yêu thơ thế hệ 7X, 8X như tôi: “Em nghe không những hòa thanh kỳ diệu/Một mùa thi lại đứng đợi trước thềm/Mắt em đỏ và môi mùa hạ đỏ/Tháng năm ngực đầy rực rỡ ước mơ” (Cho mùa thi).

Đó cũng có thể là: “Cánh cổng trường đã khép lại phía sau/Em khăn áo giữa phố phường trăm lối/Và bây giờ câu thơ cũng lạ/ Bàn chân mình xa lạ giữa ban mai” (Tản mạn ngày ra trường).

Điều đáng quý trong thơ Bình Nguyên Trang là sự chân thành. Chị không cố gắng làm mới mình bằng những cách tân hình thức quá đà mà trung thành với giọng điệu trữ tình, nhẹ nhàng, giàu cảm xúc. Chính sự giản dị ấy lại tạo nên sức mạnh. Bởi thơ, suy cho cùng, không phải là sự phô diễn kỹ thuật mà là sự chạm đến trái tim.

Nhà thơ đã từng tâm sự: “Có không ít hình ảnh thơ, ý thơ là quen thuộc trong thời của tôi, lại đã thành xa lạ với bạn đọc trẻ tuổi hôm nay”. Điều đó là có thật, trong bối cảnh đời sống hiện đại đang ngày càng thay đổi, khi những “bến đò”, “mưa phùn”, “hoa gạo” không còn hiện diện trong trải nghiệm thường nhật của nhiều người.

Nhưng chính vì thế, thơ của Bình Nguyên Trang lại càng trở nên cần thiết, như chiếc cầu nối đưa người đọc trở về với những giá trị đã từng rất gần gũi, từng là một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần.

“Bài hát ngày trở về” không chỉ là một tập thơ, mà còn là một hành trình. Hành trình ấy đưa người đọc đi qua những miền ký ức, qua những năm tháng đã xa, để rồi nhận ra rằng: Trong sâu thẳm mỗi con người, luôn có một “ngày xanh”, một thời tuổi trẻ, một miền yêu thương, một nơi chốn để trở về.

Khép lại tập thơ, dư âm còn lại không phải là những câu chữ cụ thể mà là một cảm giác ấm áp, dịu dàng nhưng cũng đầy day dứt. Đó là cảm giác của một người vừa đi xa trở về, đứng trước ngôi nhà cũ, nhìn lại những dấu vết của thời gian và chợt nhận ra: Dù thời gian có trôi qua bao lâu, vẫn không thể phai mờ.

Và “Bài hát ngày trở về”, theo một cách rất riêng đã trở thành khúc ca của ngày xanh – khúc ca đưa ta trở về với yêu thương, với quê hương, với nguồn cội, và trên hết, trở về với chính bản ngã sâu thẳm trong tâm hồn mình.