Gửi bình luận
Mây giăng ải Bắc trông tin nhạn
Ngày xế non Nam bặt tiếng hồng.
Bờ cõi xưa đà chia đất khác,
Nắng sương nay hà đội trời chung.
Chừng nào Thánh để ân soi thấu
Một trận mưa nhuần rửa núi sông.
(Xúc cảnh - Ngư Tiều y thuật vấn đáp)
Khi thực dân Pháp đánh chiếm các tỉnh Nam kỳ, mặc dù bị mù lòa nhưng Nguyễn Đình Chiểu vẫn sát cánh cùng những lãnh tụ và nghĩa quân của các phong trào yêu nước chống thực dân Pháp. Thơ văn cụ đã ca ngợi những người anh hùng, những lãnh tụ các cuộc khởi nghĩa như Phan Tòng, Trương Định, đặc biệt là những người nông dân mến nghĩa làm quân chiêu mộ đã đứng lên đánh giặc cứu nước. Đêm ngày 16/12/1861, những nghĩa sĩ mà trước đây vốn là nông dân, vì quá căm phẫn kẻ ngoại xâm, đã quả cảm tập kích đồn Pháp ở Cần Giuộc nhưng có khoảng 20 nghĩa sĩ đã hy sinh.
Theo yêu cầu của Tuần phủ Gia Định là Đỗ Quang, Nguyễn Đình Chiểu làm bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, để đọc tại buổi truy điệu các nghĩa sĩ đã hy sinh trong trận đánh này. Như nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định, với Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, lần đầu tiên trong văn học xây dựng được bức tượng đài về người nông dân - nghĩa sĩ hết sức chân thực vừa hào hùng vừa bi tráng.
Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc có vị trí quan trộng không chỉ trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu mà còn của cả nền văn học yêu nước chống thực dân Pháp cuổi thế kỷ XIX. Bài văn tế đã tái hiện cuộc đời lam lũ khó nhọc của người nông dân Nam bộ thế kỷ XIX với nền nông nghiệp lạc hậu, nghèo nàn, họ không được trang bị vũ khí, không được tập luyện nhưng có lòng căm thù giặc sâu sắc nên đã tự nguyện đứng lên đánh giặc, cứu nước:
Nhớ linh xưa:
Cui cút làm ăn; toan lo nghèo khó.
Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung; chỉ biết ruộng trâu, ở trong làng bộ.
Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm; tập khiên, tập súng, tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó.
Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi tháng, trông tin quan như trời hạn mong mưa; mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ. (…)
Khá thương thay!
Vốn chẳng phải quân cơ, quân vệ, theo dòng ở lính diễn binh; chẳng qua là dân ấp, dân lân, mến nghĩa làm quân chiêu mộ.
Mười tám ban võ nghệ, nào đợi tập rèn; chín chục trận binh thư, đâu chờ bày bố.
Ngoài cật có một manh áo vải, nào đợi đeo bao tấu bầu ngòi; trong tay cầm một ngọn tầm vông, chi nài sắm dao tu nón gõ.
Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi, cũng đốt xong nhà dạy đạo kia; gươm đeo dùng bằng lưỡi dao phay, cũng chém rớt đầu quan hai nọ.
Chi nhọc quan quản trống kỳ, trống giục, đạp rào lướt tới, coi giặc cũng như không; nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to, xô cửa xông vào, liều mình như chẳng có.
Kẻ đâm ngang, người chém dọc, làm cho mã tà ma ní hồn kinh; bọn hè trước, lũ ó sau, trối kệ tàu thiếc tàu đồng súng nổ.
(Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc)
Người nghĩa sĩ vào trận với những gì mình có trong sinh hoạt, lao động hàng ngày (manh áo vải, ngọn tầm vông, dao phay, rơm con cúi) nhưng săn sàng đối diện với đạn nhỏ, đạn to, tàu thiếc, tàu đồng của giặc hơn nữa họ còn làm kẻ thù thất điên bát đảo. Chính lòng yêu nước, căm thù giặc đã tạo cho học một sức mạnh phi thường, một tinh thần bất khuất. Họ sẵn sàng hy sinh để làm rạng ngời truyền thống của dân tộc:
Nhưng nghĩ rằng:
Tấc đất ngọn rau ơn chúa, tài bồi cho nước nhà ta; bát cơm manh áo ở đời, mắc mớ chi ông cha nó.
Vì ai khiến quan quân khó nhọc, ăn tuyết nằm sương; vì ai xui hào luỹ tan tành, xiêu mưa ngã gió.
Sống làm chi theo quân tà đạo, quăng vùa hương, xô bàn độc, thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà, chia rượu lạt, gặm bánh mì, nghe càng thêm hổ.
Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ cũng vinh; hơn còn mà chịu chữ đầu Tây, ở với man di rất khổ.
(Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc)
Hình tượng người nông dân - nghĩa sĩ Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh, muôn kiếp nguyện được trả thù kia đã trở thành một bức tượng đài vô tiền khoáng hậu trong lịch sử văn học dân tộc, điều đó càng thấy được tầm vóc lớn lao của nhà thi sĩ mù xứ Đồng Nai. Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu thường không phát lộ ở bề mặt mà mang vẻ đẹp tiềm ẩn trong chiều sâu cảm xúc và suy ngẫm. Với những đóng góp nổi bật ấy, cụ Đồ Chiểu xứng đáng được tôn vinh hơn nữa, các tác phẩm của cụ ngày càng được dịch ra nhiều thứ tiếng để đến với bạn đọc trên thế giới.
Nhân kỷ niệm 200 năm năm sinh Nguyễn Đình Chiểu, chúng ta cùng nhau nhìn lại những sáng tác của cụ để thấy được tầm vóc lớn lao của cụ. Để khép lại bài viết nhỏ này, chúng tôi xin mượn ý kiến đánh giá về cụ của nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương: “Chỉ với Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Nguyễn Đình Chiểu trở thành đại diện xuất sắc nhất không chỉ của văn học yêu nước ở Nam bộ mà còn trong phạm vi toàn quốc. Hơn thế, ông xứng đáng được vinh danh như lá cờ đầu của văn học chống chủ nghĩa thực dân, không chỉ của Việt Nam mà của thế giới”.
