Động lực giải phóng sức lao động nhà giáo

Giải bài toán "dạy thêm biến tướng"

Một trong những thông tin thu hút sự chú ý lớn nhất trước thềm năm học mớilà việc Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT)đăng ký với Chính phủ sản phẩm công nghệ chiến lược: Nền tảng Giáo dục thông minh Quốc gia. Đây là nền tảng số dùng chung, được cung cấp hoàn toàn miễn phí cho tất cả học sinh, giáo viên và cơ sở giáo dục trên toàn quốc.

Nền tảng AI này đóng vai trò song song: Vừa là kho thư viện tri thức mở khổng lồ, vừa là người "gia sư ảo" đồng hành 24/7 cùng người học. Học sinh có thể tương tác, đặt câu hỏi, nhận gợi ý tư duy và phương pháp giải quyết vấn đề phù hợp với năng lực cá nhân. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định, đây chính là đột phá chiến lược nhằm giải quyết căn cơ bài toán dạy thêm, học thêm biến tướng tràn lan gây bức xúc dư luận nhiều năm qua.

Với sự ra đời của Nền tảng Giáo dục thông minh Quốc gia, hệ thống Học bạ số liên thông và các mô hình "Trường học số" tiên phong tại TP Hồ Chí Minh, ngành Giáo dục đang chứng kiến cuộc cách mạng công nghệ sâu sắc: Giải quyết tận gốc nạn dạy thêm học thêm tràn lan, giảm tải thủ tục hành chính cho giáo viên và mở ra kỷ nguyên "cá thể hóa học tập" cho từng học sinh.

Cấu trúc vận hành nền tảng Giáo dục thông minh Quốc gia bao gồm: Thư viện tri thức mở: Số hóa toàn bộ chương trình, sách giáo khoa hiện hành với nội dung được kiểm duyệt chặt chẽ, tạo nguồn tài nguyên chuẩn hóa cho toàn dân; Gia sư ảo 24/7: Học theo tiến độ riêng (cá thể hóa), phân tích hành vi học tập và độ chính xác để điều chỉnh lộ trình tối ưu cho từng cá nhân; Đánh giá quá trình thường xuyên: Ghi nhận sự tiến bộ hàng ngày thay vì phụ thuộc vào kỳ thi định kỳ căng thẳng; Chuẩn hóa Khung năng lực số và đạo đức AI: Rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi, tư duy phản biện và sử dụng công nghệ trách nhiệm.

Đề cập đến vấn đề ứng dụng AI trong nhà trường, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng, vấn đề này cần được nhìn nhận trên hai phương diện: Sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ dạy và học, đồng thời trang bị cho học sinh kiến thức, năng lực sử dụng AI. Thời gian qua, các trường phổ thông đã khá chủ động trong việc ứng dụng công nghệ này. Bộ GD&ĐT cũng xây dựng khung năng lực số, khung giáo dục AI, phối hợp cùng các tổ chức, hiệp hội triển khai nhiều chương trình đào tạo, tập huấn. Nhờ quá trình tự học và chia sẻ kinh nghiệm, việc sử dụng AI hỗ trợ soạn bài, thiết kế bài học và giảng dạy đang dần trở thành hoạt động quen thuộc của đội ngũ giáo viên.

Vấn đề cốt lõi hiện nay là làm thế nào để học sinh sử dụng AI hiệu quả và có kiểm soát. Trước tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ, việc học và ứng dụng AI là xu hướng không thể đứng ngoài.

Cách tiếp cận phù hợp được xác định là: "Học thông qua dùng và dùng để học; học để dùng tốt hơn". Tuy nhiên, AI cũng là "con dao hai lưỡi". Nếu thiếu sự hướng dẫn đúng đắn, học sinh dễ rơi vào tình trạng lệ thuộc, để công nghệ làm thay những công việc vốn đòi hỏi chính các em phải tự tư duy, phân tích và giải quyết. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển tư duy,mục tiêu quan trọng hàng đầu của giáo dục. Do đó, AI phải giữ vai trò hỗ trợ chứ không thay thế quá trình học tập. Học sinh cần khai thác công nghệ để tìm hiểu kiến thức, phát triển năng lực tư duy thay vì chỉ sử dụng AI như một công cụ tìm kiếm đáp án sẵn có.

Thực hiện định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Bộ GD&ĐT đang tích cực xây dựng nền tảng Giáo dục thông minh Quốc gia với sự tham gia của hai trường đại học lớn, phối hợp cùng các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới và tiến hành thử nghiệm tại một số địa bàn ở Hà Nội. Khác biệt hoàn toàn với các công cụ AI thông thường chỉ tập trung trả lời thẳng câu hỏi, nền tảng giáo dục chuyên biệt này có khả năng dẫn dắt toàn bộ quá trình học tập. Khi học sinh đặt câu hỏi, AI không lập tức đưa ra đáp án cuối cùng mà sẽ gợi ý cách tiếp cận, hướng dẫn từng bước để người học tự tìm ra lời giải.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, nếu AI đưa ngay câu trả lời, công nghệ sẽ làm hỏng quá trình học tập. Yếu tố cốt lõi là phải "dạy cho học trò cách học", giúp các em hình thành năng lực tự giải quyết vấn đề. Trong giai đoạn đầu, nền tảng được triển khai ưu tiên đối với môn Toán và Tiếng Anh, sau đó tiếp tục mở rộng sang các môn học khác.

Bên cạnh đó, Bộ GD&ĐT định hướng xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật để các tập đoàn, doanh nghiệp có thể chủ động phát triển những nền tảng đáp ứng yêu cầu quốc gia, qua đó vừa phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước, vừa huy động tối đa nguồn lực xã hội tham gia vào hệ sinh thái giáo dục số.

Công nghệ là công cụ phục vụ giáo dục

Nếu nền tảng Quốc gia là định hướng vĩ mô, TP Hồ Chí Minhlà đầu tàu thực tiễn triển khai chuyển đổi số giáo dục ở quy mô lớn nhất cả nước. Với hơn 2,6 triệu học sinh và 3.000 trường học, thành phố đã xác lập phương thức quản trị dữ liệu xuyên suốt đầy ấn tượng.

TP Hồ Chí Minh xác định dữ liệu phục vụ quản trị phải được hình thành từ chính hoạt động chuyên môn hằng ngày của cơ sở giáo dục; kiên trì nguyên tắc định danh một trục dữ liệu, dữ liệu nhập một lần và sử dụng chung trong toàn ngành.

Các hệ thống từ tuyển sinh trực tuyến, sổ đầu bài, học bạ số, quản lý học tập, kho học liệu đến bản đồ số giáo dục và các dịch vụ công trực tuyến được định danh, đồng bộ, phục vụ hơn 99% cán bộ, giáo viên và người học trên địa bàn. Sổ đầu bài số đã được triển khai tại 225 trường trung học, với hơn 21.000 giáo viên ký số trực tiếp trên ứng dụng di động sau mỗi tiết dạy.

Thành phố tổ chức quản trị theo ba bước. Bước đầu là thu thập tự động dữ liệu, lấy trực tiếp từ nhật ký vận hành thông qua giao diện kết nối. Tiếp đó, hệ thống tự động đánh giá bộ tiêu chuẩn được mã hóa, định danh theo chu kỳ từ cơ sở dữ liệu ngành. Cuối cùng là quản trị trên cơ sở dữ liệu, cập nhật kết quả liên tục trên hệ thống điều hành và phân quyền cho các đơn vị, các cấp quản lý. Trên nền tảng dữ liệu, AI được xác định là công cụ hỗ trợ, không thay thế con người trong quản lý, dạy và học.

Trong năm học 2026 - 2027, công tác tuyển sinh đầu cấp tại TP Hồ Chí Minh được thực hiện trực tuyến 100%, người dân không phải nộp giấy xác nhận cư trú. Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố cắt giảm hơn 104/161 thủ tục hành chính nội bộ; chỉ số hài lòng của người dân đạt 99,44%.

Tại TP Hồ Chí Minh, học sinh và giáo viên được định danh trên 99% toàn thành phố; Thủ tục hành chính cắt giảm 104 /161 thủ tục nội bộ; Sức lao động nhà giáo giải phóng 1.119.000 ngày làm việc; Mức độ hài lòng của người dân 99,44%. Đặc biệt, TP Hồ Chí Minh đề nghị được chia sẻ, chuyển giao cho Bộ Giáo dục và Đào tạo mô hình cơ sở dữ liệu dùng chung để nghiên cứu, hoàn thiện và nhân rộng tại các địa phương khác.

Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường khẳng định, hiệu quả của chuyển đổi số được quyết định bởi tính thống nhất của cơ sở dữ liệu dùng chung. Với quy mô học sinh lớn nhất cả nước, TP Hồ Chí Minh xác định trách nhiệm của mình là đi trước, thử nghiệm và chuyển giao các mô hình có thể nhân rộng trong toàn quốc, hướng đến giảm tải cho nhà giáo, thuận tiện cho người dân và công bằng cho mọi học sinh.

TP Hà Nội và TPHồ Chí Minh đãđưa ra các kiến nghị mang tính đột phá gửi tới Trung ương, nhằm tháo gỡ triệt để các rào cản pháp lý, tạo hành lang vững chắc cho chuyển đổi số toàn diện; ban hành Thông tư về học bạ số và chuẩn kỹ thuật dữ liệu liên thông: Quy định chuẩn dữ liệu dùng chung trên toàn quốc, cho phép học bạ số có giá trị pháp lý tương đương bản giấy khi chuyển trường, tốt nghiệp hoặc xét tuyển đại học; công bố danh mục hồ sơ sổ sách thay thế hoàn toàn bằng bản điện tử: Triệt tiêu tình trạng "chạy hai song song", giúp giải phóng thực chất sức lao động cho giáo viên và cán bộ quản lý; ban hành Danh mục công cụ AI được thẩm định và quy tắc bảo vệ dữ liệu trẻ em dưới 16 tuổi: Đảm bảo an toàn thông tin cá nhân, ngăn chặn các nguy cơ tác động tiêu cực của không gian mạng đối với sự phát triển tâm sinh lý của học sinh.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh: Công nghệ là công cụ phục vụ giáo dục, không thay thế vai trò và trách nhiệm của cán bộ quản lý, nhà giáo và người học. Dữ liệu giáo dục phải bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”, liên thông, thống nhất dùng chung, kết nối đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia và VNeID; việc ứng dụng AI và công nghệ số phải có chuẩn mực, phục vụ thiết thực cho quản trị, dạy và học.

Chuyển đổi số và AI trong năm học 2026 - 2027 không mục đích nào khác ngoài việc trả lại thời gian cho nhà giáo, để người thầy được làm đúng thiên chức sáng tạo, đồng hành và uốn nắn nhân cách cho thế hệ trẻ. Khi gánh nặng sổ sách hành chính lùi xa, giáo dục Việt Nam thực sự bước vào giai đoạn phát triển chất lượng, nhân văn và hiện đại.