Gửi bình luận
Giữa nhịp sống hiện đại, những khung dệt ở xã Tơ Tung (Gia Lai) vẫn âm thầm chuyển động.
Ở đó, mỗi sợi chỉ không chỉ kết thành tấm vải, mà còn dệt nên ký ức văn hóa, tri thức bản địa và bản sắc của cộng đồng người Bahnar qua nhiều thế hệ.
Giữa không gian văn hóa Tây Nguyên rộng lớn - nơi đời sống cộng đồng gắn chặt với núi rừng - nghệ thuật dệt thổ cẩm của người Bahnar ở xã Tơ Tung (trước đây là Kông Lơng Khơng, huyện Kbang) hiện lên như một di sản sống động, kết tinh từ lịch sử lâu dài và tri thức bản địa của cộng đồng.
Người Bahnar là một trong những cộng đồng cư dân bản địa tiêu biểu của vùng Tây Nguyên, có lịch sử cư trú lâu dài và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành diện mạo văn hóa khu vực. Theo dữ liệu địa phương, xã Kông Lơng Khơng (cũ) hiện có hơn 5.000 nhân khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 80%, riêng người Bahnar chiếm khoảng 67% dân số.
Không chỉ là một nghề thủ công, dệt thổ cẩm còn là cách người Bahnar lưu giữ ký ức văn hóa, truyền tải thế giới quan và quan niệm thẩm mỹ qua từng sợi chỉ, từng hoa văn.
Trong đời sống truyền thống, nghề dệt gắn bó mật thiết với phụ nữ Bahnar. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được quan sát, làm quen với khung dệt, học cách se sợi, nhuộm màu và từng bước tham gia vào quá trình tạo nên những tấm vải hoàn chỉnh. Đây không chỉ là quá trình học nghề mà còn là hành trình tiếp nhận tri thức văn hóa cộng đồng. Những hiểu biết về tự nhiên, cách lựa chọn nguyên liệu, nhịp điệu và bố cục hoa văn đều được truyền dạy tự nhiên, không qua sách vở mà thông qua thực hành và trải nghiệm.
Theo TS Vũ Huyền Trang, Trưởng ngành Thiết kế thời trang, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành (TPHCM), thổ cẩm Bahnar không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là kho tri thức bản địa tích lũy qua nhiều thế hệ, thể hiện qua hệ thống hoa văn, màu sắc và kỹ thuật dệt đặc trưng.
Các họa tiết không phải là sự trang trí ngẫu nhiên, mà phản ánh mối quan hệ giữa con người với thế giới xung quanh. Những mô típ hình học, hình ảnh cách điệu từ thiên nhiên hay đời sống sinh hoạt đều chứa đựng những câu chuyện riêng, gắn với ký ức tập thể của cộng đồng. Cách tổ chức hoa văn theo nguyên tắc đối xứng, nhịp điệu thị giác và trục bố cục cho thấy tư duy thẩm mỹ chặt chẽ, được hình thành và duy trì qua nhiều thế hệ.
Không chỉ vậy, bảng màu của thổ cẩm Bahnar cũng phản ánh rõ nét tri thức bản địa. Người Bahnar sử dụng các nguyên liệu tự nhiên để nhuộm sợi, tạo nên những gam màu đặc trưng như đỏ, đen, vàng, trắng… Mỗi màu sắc không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gắn với kinh nghiệm về môi trường sinh thái, cách khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Việc duy trì kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên cho thấy sự gắn bó bền chặt giữa nghề dệt và không gian sống của cộng đồng.
Quy trình dệt thổ cẩm của người Bahnar là một hệ thống kỹ thuật gồm nhiều công đoạn - từ trồng bông, xử lý nguyên liệu, se sợi, nhuộm màu đến căng khung và dệt hoa văn. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy lâu dài. Đặc biệt, kỹ thuật dệt hoa văn là phần tinh tế nhất, nơi thể hiện rõ tay nghề của nghệ nhân cũng như khả năng sáng tạo trong khuôn khổ truyền thống.
Điều đáng chú ý là toàn bộ quy trình này không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất mà còn là phương thức lưu giữ tri thức phi văn bản. Trong bối cảnh không có hệ thống ghi chép chính thức, nghề dệt trở thành “kênh truyền dẫn” quan trọng để bảo tồn những hiểu biết về tự nhiên, xã hội và văn hóa của người Bahnar. Mỗi thao tác dệt, mỗi mẫu hoa văn đều là kết quả của quá trình tích lũy và truyền lưu tri thức qua nhiều thế hệ.
Không gian dệt cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Dưới mái nhà sàn, bên khung dệt quen thuộc, phụ nữ Bahnar vừa lao động, vừa trò chuyện, chia sẻ kinh nghiệm và truyền dạy cho thế hệ sau. Đây là không gian mà các giá trị văn hóa được tái tạo và duy trì một cách tự nhiên, gắn với đời sống thường nhật. Chính sự gắn bó này giúp nghề dệt không chỉ tồn tại như một hoạt động kinh tế mà còn trở thành phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần cộng đồng.
Trong những ngôi làng Bahnar ở xã Tơ Tung, tiếng khung dệt không còn vang lên đều đặn như trước. Nhịp sống thay đổi, nhiều nghề truyền thống dần lùi vào phía sau. Thế nhưng, ở một số mái nhà, vẫn có những người phụ nữ lặng lẽ ngồi bên khung dệt, giữ lại những đường chỉ quen thuộc như một cách gìn giữ ký ức cộng đồng.
Nghệ nhân Đinh Thị Hiền là một trong số đó. Bà bắt đầu học dệt từ khi còn nhỏ, khi việc ngồi bên mẹ, quan sát từng thao tác đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ. Không có giáo trình, cũng không có lớp học chính quy, nghề dệt được truyền lại bằng cách “cầm tay chỉ việc”, bằng sự kiên nhẫn và lặp đi lặp lại mỗi ngày. Từ se sợi, nhuộm màu đến căng khung, dệt nền, dệt hoa văn - tất cả đều đòi hỏi thời gian dài tích lũy mới có thể thành thạo.
Cũng như nhiều nghệ nhân khác, bà Hiền không chỉ dệt để sử dụng mà còn xem đó là trách nhiệm giữ nghề. Trong các buổi truyền dạy tại làng, bà cùng nghệ nhân Đinh Thị Lăm hướng dẫn phụ nữ và thanh thiếu niên các kỹ thuật dệt cơ bản. Từng công đoạn được nhắc lại tỉ mỉ - từ cách lựa sợi, phối màu đến tạo hoa văn sao cho đúng truyền thống. Những buổi học không ồn ào, không đông người, nhưng diễn ra đều đặn và bền bỉ.
Điều khiến các nghệ nhân trăn trở không phải vì nghề dệt khó, mà là ngày càng ít người trẻ muốn học. Trong bối cảnh hiện đại, nhiều lựa chọn nghề nghiệp mở ra, việc dành thời gian cho một nghề đòi hỏi sự kiên trì như dệt thổ cẩm trở nên không dễ dàng. Trang phục công nghiệp tiện lợi, giá rẻ cũng dần thay thế vai trò của thổ cẩm trong đời sống thường nhật.
Sự thay đổi này kéo theo những biến chuyển trong không gian thực hành nghề. Nếu trước đây nghề dệt gắn liền với sinh hoạt gia đình và cộng đồng, thì nay nhiều khung dệt đã ít được sử dụng. Tri thức bản địa vốn được truyền qua thực hành, vì thế đứng trước nguy cơ đứt gãy khi môi trường duy trì dần thu hẹp.
Đây không chỉ là câu chuyện của một vài cá nhân mà là thực trạng chung của nghề dệt thổ cẩm Bahnar hiện nay. Số lượng nghệ nhân ngày càng ít, phần lớn là người lớn tuổi. Trong khi đó, lớp trẻ dù vẫn tiếp xúc với thổ cẩm nhưng chưa thực sự gắn bó với nghề như một phần đời sống của mình.
Tuy vậy, giữa những khó khăn ấy, nỗ lực giữ nghề vẫn được duy trì theo cách rất riêng của cộng đồng. Việc truyền dạy không chỉ diễn ra trong các buổi hướng dẫn mà còn hiện diện trong đời sống thường nhật. Những người phụ nữ lớn tuổi vẫn dệt, vẫn kể, vẫn giải thích cho con cháu về ý nghĩa của từng hoa văn, từng màu sắc.
Yếu tố cốt lõi vẫn nằm ở con người. Khi còn những nghệ nhân như Đinh Thị Hiền, Đinh Thị Lăm kiên trì bên khung dệt, nghề dệt thổ cẩm Bahnar vẫn còn cơ hội được tiếp nối. Những đường chỉ hôm nay không chỉ tạo nên sản phẩm, mà còn gìn giữ ký ức và bản sắc giữa những đổi thay của đời sống hiện đại.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại đang làm thay đổi nhanh chóng cấu trúc văn hóa ở các cộng đồng dân tộc thiểu số, việc bảo tồn nghề dệt thổ cẩm Bahnar tại xã Tơ Tung không còn là câu chuyện riêng của một làng nghề. Đây là vấn đề đặt trong tổng thể định hướng phát triển văn hóa gắn với bản sắc dân tộc - khi di sản không chỉ cần được lưu giữ mà còn phải tìm được cách tồn tại trong đời sống đương đại.
Những năm gần đây, nhiều chủ trương lớn đã xác định rõ vai trò của văn hóa truyền thống như một nguồn lực phát triển. Từ các nghị quyết về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đến chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm được nhìn nhận không chỉ ở giá trị văn hóa mà còn ở khả năng tham gia vào đời sống kinh tế, du lịch và sáng tạo. Theo cách tiếp cận này, nghề dệt không còn mang tính tự cung tự cấp, mà có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị văn hóa - sáng tạo rộng hơn.
Theo TS Vũ Huyền Trang, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc giữ nguyên trạng nghề dệt, mà là làm thế nào để thổ cẩm vẫn “sống” trong đời sống hiện đại. Điều đó đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, trong đó bảo tồn phải đi cùng phát huy, kết nối giữa tri thức truyền thống với nhu cầu đương đại, thay vì tách rời hai yếu tố này.
Từ thực tiễn địa phương cho thấy, nghề dệt thổ cẩm Bahnar vẫn còn những nền tảng quan trọng để duy trì. “Nghề chưa bị đứt gãy hoàn toàn, vẫn tồn tại trong đời sống cộng đồng thông qua vai trò của các nghệ nhân và phụ nữ lớn tuổi. Bên cạnh đó, các hoạt động văn hóa, lễ hội, cũng như sự quan tâm của chính quyền địa phương bước đầu tạo điều kiện để nghề dệt được duy trì và hiện diện trong không gian công cộng”, TS Trang cho biết.
Tuy nhiên, những thuận lợi này chưa đủ bảo đảm sự tồn tại lâu dài. Công tác bảo tồn hiện nay vẫn còn phân tán, thiếu các mô hình gắn kết chặt chẽ giữa văn hóa và sinh kế. Nghề dệt nhiều khi chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội, trình diễn, trong khi môi trường thực hành thường ngày - nơi tri thức được truyền dạy tự nhiên - lại ngày càng thu hẹp. Việc thiếu người kế cận, đặc biệt ở nhóm trẻ, khiến quá trình truyền nghề đứng trước nguy cơ gián đoạn.
Một hạn chế khác là sự thiếu liên kết giữa các lĩnh vực liên quan. Nghề dệt chưa được đặt đúng trong mối quan hệ với giáo dục, du lịch hay thiết kế, dẫn đến giá trị thổ cẩm chưa được khai thác đầy đủ.
Nếu chỉ dừng lại ở bảo tồn kỹ thuật mà không tạo ra giá trị sử dụng hoặc kinh tế, nghề dệt khó có thể tồn tại bền vững. Từ đó, hướng đi cho nghề dệt thổ cẩm Bahnar cần được đặt trong cách tiếp cận tổng thể, với ba trụ cột gắn kết chặt chẽ: cộng đồng, giáo dục và thị trường.
Trước hết, cộng đồng địa phương phải là chủ thể trung tâm của quá trình bảo tồn. Nghề dệt chỉ có thể tồn tại khi còn gắn với đời sống thường nhật - với không gian nhà ở, nhà rông và các sinh hoạt cộng đồng. Việc hỗ trợ các nhóm dệt, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy ngay tại làng là yếu tố nền tảng để duy trì mạch nối văn hóa.
Bên cạnh đó, giáo dục giữ vai trò quan trọng trong việc tạo sự kế thừa. Khi nghề dệt được đưa vào hoạt động học tập, trải nghiệm hoặc chương trình giáo dục địa phương, người trẻ sẽ có cơ hội tiếp cận và hiểu sâu hơn về giá trị di sản. Đây không chỉ là học một kỹ năng mà còn là quá trình hình thành ý thức về bản sắc văn hóa.
Ở hướng khác, việc đưa thổ cẩm vào đời sống hiện đại thông qua thiết kế và thị trường mở ra nhiều khả năng. Những sản phẩm ứng dụng như trang phục, phụ kiện hay đồ trang trí, nếu phát triển trên nền tảng tôn trọng kỹ thuật và hoa văn truyền thống, sẽ giúp thổ cẩm đến gần hơn với người dùng. Tuy nhiên, quá trình này cần được kiểm soát để tránh thương mại hóa làm biến dạng giá trị cốt lõi.
Bảo tồn nghề dệt thổ cẩm Bahnar không phải là giữ lại một kỹ năng của quá khứ, mà là tìm cách để di sản tiếp tục sống trong hiện tại. Khi cộng đồng còn dệt, người trẻ còn hiểu và sản phẩm còn được sử dụng, thổ cẩm sẽ không chỉ là ký ức, mà trở thành phần sống động của đời sống văn hóa hôm nay.
Gia đình Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thị Hiền là trường hợp đặc biệt khi cả 4 chị em đều tham gia bảo tồn văn hóa Bahnar. Không chỉ là thành viên nòng cốt của đội cồng chiêng nữ, họ còn giữ vai trò chủ chốt trong câu lạc bộ dệt thổ cẩm, trực tiếp truyền nghề cho phụ nữ trong làng. Sự tham gia của họ góp phần khơi lại phong trào học dệt, thu hút người dân quay lại với nghề truyền thống, tạo sức lan tỏa trong cộng đồng.
