Giúp học sinh nhận diện cạm bẫy, tự bảo vệ trên không gian mạng

Sáng 19/10, Trường THPT Mạc Đĩnh Chi - Nam Sách phối hợp với Công ty TNHH Tập đoàn Atlantic tổ chức chuyên đề về chuyển đổi số và phòng ngừa tội phạm trên không gian mạng. Diễn giả là Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, Chuyên gia tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật TW, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia.

Hoạt động nằm trong kế hoạch giáo dục năm học 2026 - 2027 của nhà trường, được tổ chức dịp kỷ niệm 96 năm Ngày Phụ nữ Việt Nam. Bốn nội dung chính gồm nhận thức về chuyển đổi số, những nguy cơ đối với học sinh, kỹ năng an toàn số và cách ứng phó khi gặp sự cố.

THẠO CÔNG NGHỆ CHƯA HẲN ĐÃ AN TOÀN

Một người bạn nhắn tin vay tiền qua tài khoản quen thuộc; một cuộc gọi có hình ảnh người thân đề nghị chuyển tiền gấp; một thông báo học bổng yêu cầu cung cấp giấy tờ và đóng phí xác nhận… Những tình huống được đưa vào buổi trao đổi đặt học sinh trước câu hỏi: căn cứ nào để tin, cần kiểm tra điều gì và khi nào phải dừng lại?

Cách tiếp cận từ những lựa chọn cụ thể giúp kiến thức an toàn số gắn với đời sống. Học sinh có thể thao tác nhanh trên thiết bị nhưng vẫn thiếu kinh nghiệm đánh giá một lời mời, nhận ra dấu hiệu bất thường hoặc thoát khỏi sức ép tâm lý.

“Biết dùng công nghệ là một lợi thế. Nhưng để an toàn, các em còn phải biết kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và làm chủ quyết định của mình khi bị thúc ép, đe dọa hoặc dụ dỗ”, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Từ đó, diễn giả làm rõ sự khác biệt giữa số hóa và chuyển đổi số. Chuyển tài liệu giấy thành dữ liệu điện tử là số hóa; sử dụng công nghệ và dữ liệu để thay đổi cách dạy, cách học, cách quản lý mới thể hiện chiều sâu của chuyển đổi số.

Trong nhà trường, một bài giảng được đưa lên mạng giúp học sinh tiếp cận thuận tiện hơn. Khi giáo viên dựa vào kết quả học tập để nhận biết từng nhóm học sinh đang vướng mắc ở đâu, điều chỉnh phương pháp và hỗ trợ phù hợp, công nghệ mới tạo ra giá trị giáo dục rõ rệt.

Đối với học sinh, giá trị ấy thể hiện ở khả năng tự học, tìm kiếm tài liệu, hợp tác và sáng tạo. Thời gian sử dụng thiết bị không phải thước đo năng lực số; điều đáng quan tâm là sau mỗi lần sử dụng, người học hiểu thêm điều gì, giải quyết được vấn đề nào.

GIẢI MÃ CÁCH KẺ XẤU THAO TÚNG

Với kinh nghiệm gần hai thập niên trực tiếp điều tra tội phạm, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu phân tích những thủ đoạn đánh vào nhu cầu và cảm xúc của người dùng. Mong muốn kiếm thêm thu nhập, tìm học bổng, được công nhận hoặc có người lắng nghe đều có thể bị lợi dụng để tạo dựng quan hệ và từng bước dẫn dụ.

Trong tình huống tuyển cộng tác viên trực tuyến, người tham gia có thể được trả tiền sau vài nhiệm vụ đơn giản. Khoản thu nhập ban đầu tạo niềm tin, khiến lời mời nộp thêm tiền để nhận nhiệm vụ lớn hơn trở nên có vẻ hợp lý. Khi không thể rút tiền, nạn nhân lại được yêu cầu đóng phí để “hoàn tất đơn hàng” hoặc “mở khóa tài khoản”.

“Đối tượng có thể cho nạn nhân nhận một khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin. Đến khi đã bỏ ra số tiền lớn hơn, tâm lý tiếc của và mong gỡ lại khiến người bị hại tiếp tục làm theo. Vì vậy, biết dừng đúng lúc có thể ngăn thiệt hại tiếp tục tăng”, diễn giả phân tích.

Một cơ chế khác là tạo ra nỗi sợ. Người gọi tự xưng cán bộ cơ quan chức năng, thông báo học sinh liên quan đến vụ án rồi yêu cầu giữ bí mật, không liên lạc với gia đình, đến một địa điểm riêng và thực hiện hướng dẫn qua điện thoại. Việc cô lập khiến các em mất cơ hội kiểm chứng, dễ phụ thuộc vào người đang đe dọa mình.

Dấu hiệu cần cảnh giác vì thế không chỉ nằm ở danh tính người liên hệ, mà còn ở yêu cầu bất thường: phải quyết định ngay, không được nói với ai, cung cấp mã xác thực hoặc chuyển tiền để chứng minh mình vô can.

Học sinh được hướng dẫn dừng tương tác, liên hệ trực tiếp với cha mẹ, giáo viên hoặc cơ quan công an để kiểm tra. Với cuộc gọi có hình ảnh, giọng nói người quen, cần xác minh qua số điện thoại đã biết hoặc một kênh độc lập trước khi thực hiện yêu cầu liên quan đến tiền và thông tin cá nhân.

DÙNG AI CÓ KIỂM CHỨNG, CHIA SẺ CÓ TRÁCH NHIỆM

Trí tuệ nhân tạo mở ra nhiều cơ hội hỗ trợ học tập, từ giải thích kiến thức, luyện ngoại ngữ đến gợi ý cách tiếp cận một vấn đề. Tuy nhiên, câu trả lời mạch lạc không bảo đảm nội dung chính xác; học sinh cần đối chiếu với tài liệu đáng tin cậy và hướng dẫn của giáo viên.

“Các em có thể nhờ AI giải thích một vấn đề, gợi ý cách làm rồi tự kiểm tra, hoàn thiện. Nếu giao luôn việc suy nghĩ cho công cụ, sản phẩm có thể được làm nhanh hơn nhưng năng lực của người học chưa chắc sẽ tiến bộ”, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu phân tích.

Cùng với kiểm chứng thông tin, học sinh cần chú ý dữ liệu đưa vào công cụ: ảnh cá nhân, giấy tờ, địa chỉ, thông tin gia đình hoặc chuyện riêng của bạn bè. Sự tiện lợi trước mắt có thể khiến người dùng quên cân nhắc quyền riêng tư.

Chuyên đề cũng dành nội dung cho văn hóa ứng xử trên mạng. Khi nhiều người cùng chia sẻ hoặc chỉ trích, học sinh dễ có cảm giác thông tin đã được xác nhận. Tâm lý muốn hòa vào số đông có thể thúc đẩy các em bình luận, chế giễu hoặc chuyển tiếp trước khi tìm hiểu sự việc.

Nhưng lượng tương tác không thay thế được bằng chứng. Một lời quy kết thiếu căn cứ có thể gây tổn thương; một hình ảnh bị phát tán có thể tiếp tục xuất hiện ngay cả khi người đăng ban đầu đã xóa.

“Trước khi chia sẻ, hãy nghĩ đến người đang xuất hiện trong thông tin ấy. Chuyển tiếp một bức ảnh riêng tư để hỏi xem có thật không vẫn có thể làm người khác tổn thương”, diễn giả lưu ý.

Với tình huống bạn bị bêu riếu hoặc đe dọa phát tán hình ảnh, học sinh được định hướng không tiếp tay lan truyền, không đổ lỗi, đồng thời tìm sự hỗ trợ từ người lớn có trách nhiệm. Bảo vệ bạn còn thể hiện ở việc biết ngăn sự việc lan rộng và giúp bạn tiếp cận đúng nơi hỗ trợ.

ĐỂ HỌC SINH DÁM LÊN TIẾNG KHI GẶP SỰ CỐ

Phần hướng dẫn ứng phó tập trung vào những việc có thể thực hiện ngay: ngừng làm theo yêu cầu đáng ngờ, kiểm tra bằng kênh độc lập, lưu thông tin cần thiết và báo cho người đáng tin cậy.

Nếu đã chuyển tiền, học sinh cần nhờ người lớn liên hệ ngay với ngân hàng qua kênh chính thức, trình báo cơ quan công an và lưu lại chứng từ, thông tin tài khoản nhận tiền, nội dung trao đổi. Không tiếp tục đóng phí theo lời hứa “lấy lại tiền”, bởi tâm lý muốn khắc phục nhanh có thể khiến người bị hại rơi vào một vòng lừa đảo khác.

Khi tài khoản bị chiếm quyền, cần thực hiện quy trình khôi phục chính thức, đổi mật khẩu, kiểm tra các phiên đăng nhập và cảnh báo người quen. Nếu bị đe dọa bằng hình ảnh riêng tư, các em cần tìm sự trợ giúp, tránh tự thương lượng hoặc gửi thêm tiền, hình ảnh theo yêu cầu. Điều quan trọng là các em biết tìm ai khi gặp chuyện và tin rằng mình sẽ được giúp đỡ. Càng bị ép giữ bí mật với gia đình, thầy cô, các em càng cần chủ động kết nối với những người ấy.

Thay mặt Ban giám hiệu nhà trường, thầy Vũ Trung Kiên, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Mạc Đĩnh Chi - Nam Sách, đánh giá: “Buổi chia sẻ của Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu có nội dung thiết thực, cách truyền đạt gần gũi, giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ và biết cách xử lý những tình huống có thể gặp trên không gian mạng”.

Khép lại chuyên đề, Diễn giả gửi tặng nhà trường bộ tài liệu do mình biên soạn, như một cuốn cẩm nang an toàn số dành cho học sinh. Ông nhắn nhủ: “Tôi mong các em thường xuyên đọc, suy ngẫm và vận dụng những kiến thức hôm nay vào cuộc sống. Từ việc kiểm chứng trước khi tin, cân nhắc trước khi chia sẻ đến biết dừng lại và tìm người hỗ trợ, mỗi lần thực hành sẽ giúp hình thành phản xạ an toàn trước những nguy cơ trực tuyến”.

Trao đổi bên lề sự kiện, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh vai trò đồng hành của người lớn: “Khi học sinh mắc sai lầm trên mạng, gia đình và nhà trường cần bình tĩnh lắng nghe, hỗ trợ xử lý. Sợ bị trách mắng có thể khiến các em giấu sự việc và chậm tìm kiếm trợ giúp. Muốn bảo vệ học sinh, cần để các em tin rằng mình luôn có nơi để tìm đến”.