Lợi nhuận ảo, rủi ro thật từ 'chợ đen' kim loại quý

Song hành với cơn sốt kim loại quý là sự nở rộ của các giao dịch “ngoài luồng”, nơi người mua không cầm trong tay vàng hay bạc thật, mà chỉ sở hữu những tờ giấy hẹn, phiếu đặt hàng, hoặc thậm chí là lời cam kết miệng, tiềm ẩn những rủi ro lớn cho người dân.

Giao dịch chỉ tồn tại “trên giấy”

Khác với trước đây, mua vàng hay bạc đồng nghĩa với việc nhận ngay tài sản vật chất, hiện nay không ít giao dịch chỉ dừng lại ở việc “giữ chỗ”. Người mua đặt tiền trước, nhận phiếu hẹn và chờ đến ngày được giao vàng, bạc. Trong thời gian chờ đợi, nếu giá tăng mạnh, họ có thể bán lại “quyền nhận hàng” cho người khác để chốt lời.

Hình thức này xuất hiện nhiều ở cả thị trường vàng lẫn bạc. Với vàng, do nguồn cung hạn chế và chênh lệch giá lớn, không ít người tìm cách mua lại suất mua, nhờ người khác đứng tên hoặc giao dịch trao tay. Với bạc, do thời gian giao hàng kéo dài, việc mua bán lại đơn đặt hàng diễn ra sôi động hơn, nhất là trên các hội nhóm mạng xã hội.

Điểm chung của các giao dịch này là người mua cuối cùng thường không trực tiếp làm việc với doanh nghiệp kinh doanh kim loại quý, mà thông qua một bên trung gian không chính thức. Từ đây, một “chợ đen” kim loại quý hình thành, vận hành dựa trên niềm tin cá nhân thay vì khung pháp lý.

Trên các diễn đàn, mạng xã hội, nhiều lời rao bán vàng, bạc xuất hiện với mức giá cao hơn niêm yết từ vài triệu đến cả chục triệu đồng mỗi lượng hoặc mỗi kg. Người bán thường khẳng định “có hàng chắc chắn”, “đến ngày là nhận được”, kèm theo hình ảnh phiếu hẹn hoặc hóa đơn mua ban đầu.

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp kinh doanh vàng, bạc, phần lớn đơn đặt hàng không có giá trị chuyển nhượng cho bên thứ ba. Chỉ người đứng tên trên đơn, trùng khớp với giấy tờ tùy thân, mới được nhận sản phẩm. Điều này đồng nghĩa, nếu xảy ra tranh chấp, người mua lại trên “chợ đen” gần như không có cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi.

Rủi ro không chỉ nằm ở khả năng không nhận được hàng. Trong nhiều trường hợp, cả người mua và người bán đều có thể trở thành nạn nhân của các chiêu lừa tinh vi. Đối tượng xấu đóng vai trò trung gian, kết nối hai bên, sau đó yêu cầu chuyển tiền hoặc giao hàng, rồi biến mất. Khi sự việc vỡ lở, không ai có đủ giấy tờ pháp lý để khiếu nại.

Tỉnh táo nhận diện rủi ro trước “cơn sốt”

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - giảng viên Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định việc mua bán bạc “trên giấy” tại các kênh không chính thức tiềm ẩn rủi ro không kém, thậm chí nguy hiểm hơn so với giao dịch vàng chợ đen trước đây.

Bạc và vàng đều được coi là tài sản trú ẩn, đặc biệt trong những giai đoạn bất ổn. Với vàng, thị trường đã hình thành hệ thống giao dịch, lưu ký và pháp lý tương đối rõ. Còn bạc tại Việt Nam vẫn mang tính tự phát rất cao. Khi nhà đầu tư mua bán bạc thông qua đơn hàng, phiếu hẹn hay thỏa thuận tay ba, rủi ro lớn nhất là quyền sở hữu không được pháp luật bảo vệ nếu xảy ra tranh chấp.

Giá bạc tăng nóng, nhiều người bị cuốn theo tâm lý “lướt sóng ngắn hạn”, dễ chấp nhận giao dịch ngoài luồng để có giá rẻ hơn hoặc chốt lời nhanh hơn. Đây là kịch bản đã từng xảy ra với vàng ‘trên giấy’ ở nhiều quốc gia. Khi thị trường đảo chiều hoặc có sự cố, người cầm giấy tờ không có giá trị pháp lý sẽ là bên chịu thiệt đầu tiên.

Theo các chuyên gia pháp lý, phần lớn giao dịch mua bán vàng, bạc thông qua đơn hàng, phiếu hẹn tại “chợ đen” đều tiềm ẩn rủi ro rất lớn do không được pháp luật bảo vệ. Luật sư cho biết, đơn đặt hàng kim loại quý không phải là tài sản được phép tự do chuyển nhượng như hàng hóa thông thường.

Khi người mua không phải chính chủ đứng tên đơn hàng, không có hợp đồng hợp pháp với doanh nghiệp phát hành, thì về mặt pháp lý gần như không có cơ sở để bảo vệ quyền lợi nếu xảy ra tranh chấp hay lừa đảo.

Đáng lưu ý, các đối tượng lừa đảo hiện nay không cần sở hữu vàng hay bạc thật, mà chủ yếu đóng vai trò trung gian, lợi dụng lòng tin và tâm lý “sợ mất cơ hội” khi giá tăng để chiếm đoạt tiền của cả người mua lẫn người bán. Thực tế đã ghi nhận không ít trường hợp, đến khi phát hiện bị lừa thì cả hai bên đều không thể liên lạc được với người đứng ra “kết nối giao dịch”.

Theo luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh thông luật, trong trường hợp phát sinh tranh chấp, việc chứng minh quyền sở hữu vàng, bạc mua qua “chợ đen” là vô cùng khó khăn. Phiếu hẹn, ảnh chụp tin nhắn hay các thỏa thuận miệng không đủ giá trị pháp lý để yêu cầu bồi thường. Ngay cả khi khởi kiện ra tòa, người mua cũng ở thế bất lợi do bản chất giao dịch không được pháp luật công nhận.

Đáng lo ngại hơn, một số vụ việc cho thấy người dân không chỉ đối mặt nguy cơ mất tiền, mà còn có thể vướng vào các rắc rối pháp lý khác nếu bị xem xét tham gia giao dịch trái quy định. Khi đó, thiệt hại không chỉ dừng lại ở kinh tế, mà còn ảnh hưởng đến uy tín và đời sống cá nhân.

Thực tế cho thấy, mỗi đợt sốt tài sản đều kéo theo các chiêu trò lừa đảo. Trước đây là bất động sản, tiền ảo, nay đến lượt vàng và bạc. Điểm chung của các kịch bản này là đánh mạnh vào tâm lý muốn sinh lời nhanh, trong khi rủi ro được che giấu sau những câu chuyện “người thật, việc thật”.

Các chuyên gia cảnh báo, khi một loại tài sản trở nên quá hấp dẫn nhưng giao dịch thiếu minh bạch, người bỏ tiền cần đặc biệt thận trọng. Bởi nếu không cầm được vàng, bạc thật trong tay, thì rủi ro gần như luôn nghiêng về phía người mua.

Vàng và bạc vẫn là những tài sản có giá trị trong dài hạn. Tuy nhiên, việc tham gia thị trường cần đi kèm với hiểu biết và sự tỉnh táo. Người dân được khuyến cáo chỉ nên giao dịch trực tiếp với các doanh nghiệp uy tín, nhận đủ tài sản và hóa đơn hợp lệ, tránh mua bán qua trung gian không rõ ràng.