Gửi bình luận
Từ kinh nghiệm thực tiễn ôn thi cho học sinh lớp 12, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ôn tập môn Ngữ văn trước kỳ thi.
Những năm gần đây, đề thi môn Ngữ văn được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học của Chương trình GDPT 2018, chú trọng đánh giá năng lực đọc hiểu và tạo lập văn bản, thay vì kiểm tra ghi nhớ kiến thức.
Điều này đòi hỏi quá trình ôn tập không chỉ dừng ở việc hệ thống nội dung đã học, mà cần tập trung rèn luyện kĩ năng làm bài một cách thực chất, phù hợp với yêu cầu đề thi.
Thực tế giảng dạy cho thấy, nếu giáo viên tổ chức ôn tập hợp lí trong giai đoạn “nước rút”, học sinh hoàn toàn có thể cải thiện rõ rệt kết quả, đặc biệt ở các kĩ năng đọc hiểu và viết nghị luận. Từ kinh nghiệm thực tiễn ôn thi cho học sinh lớp 12 trong những năm gần đây, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ôn tập môn Ngữ văn trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Trong giai đoạn “nước rút” trước kỳ thi tốt nghiệp THPT, một hạn chế phổ biến ở học sinh lớp 12 là ôn tập dàn trải, thiếu trọng tâm, chủ yếu học lại nội dung sách giáo khoa theo trình tự đã học trong năm.
Tuy nhiên, theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đề thi môn Ngữ văn hiện nay tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu và tạo lập văn bản thông qua ngữ liệu mới, thay vì kiểm tra mức độ ghi nhớ kiến thức. Vì vậy, việc ôn tập cần chuyển từ “ôn lại nội dung đã học” sang “hệ thống hóa theo cấu trúc đề thi và quy trình làm bài”.
Từ thực tiễn ôn thi lớp 12 những năm gần đây, chúng tôi triển khai hoạt động hệ thống hóa nội dung theo mô hình ba bước: nhận diện cấu trúc đề thi – chuẩn hóa kĩ năng cần đạt - luyện tập theo nhóm nhiệm vụ đọc và viết.
Trước hết, giáo viên giúp học sinh nhận diện rõ cấu trúc đề thi gồm hai phần: đọc hiểu và viết; đồng thời xác định yêu cầu của từng phần tương ứng với các mức độ nhận biết, thông hiểu và vận dụng. Khi hiểu rõ “đề thi yêu cầu gì”, học sinh sẽ chủ động lựa chọn nội dung ôn tập và định hướng cách làm bài phù hợp, thay vì học theo cảm tính.
Ở bước tiếp theo, việc hệ thống hóa nội dung được thực hiện theo hướng chuẩn hóa các kĩ năng làm bài trọng tâm. Với phần đọc hiểu, giáo viên hướng dẫn học sinh nhận diện đặc trưng văn bản, xác định yêu cầu câu hỏi và lựa chọn cách trả lời phù hợp với từng dạng nhiệm vụ như phát hiện biện pháp tu từ, xác định nội dung chính, rút ra thông điệp hoặc lí giải ý nghĩa chi tiết. Việc luyện tập theo nhóm dạng câu hỏi giúp học sinh hình thành phản xạ đọc hiểu linh hoạt khi tiếp cận ngữ liệu mới.
Với phần viết, trọng tâm không phải bổ sung kiến thức mà là rèn luyện quy trình tạo lập văn bản. Đối với nghị luận xã hội, học sinh được hướng dẫn xây dựng khung triển khai theo các dạng đề quen thuộc như nghị luận về tư tưởng, đạo lí hoặc hiện tượng đời sống; đồng thời luyện tập xác định vấn đề, lựa chọn dẫn chứng và tổ chức lập luận rõ ràng.
Đối với nghị luận văn học, trong bối cảnh đề thi sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, giáo viên tập trung hướng dẫn quy trình tiếp cận văn bản mới: xác định yêu cầu đề bài, khai thác thông tin từ chú thích và ngữ liệu, tìm ý, lập dàn ý, viết và chỉnh sửa. Khi được luyện tập theo quy trình này, học sinh dần hình thành kĩ năng xử lí đề thay vì phụ thuộc vào việc học thuộc kiến thức có sẵn.
Thực tế cho thấy, khi nội dung ôn tập được hệ thống hóa theo cấu trúc đề thi và tổ chức theo quy trình làm bài cụ thể, học sinh không chỉ giảm áp lực trong giai đoạn nước rút mà còn chủ động hơn khi tiếp cận ngữ liệu mới trong phòng thi. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả ôn thi môn Ngữ văn trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Trong giai đoạn “nước rút” trước kỳ thi tốt nghiệp THPT, việc rèn luyện kĩ năng viết theo tiêu chí chấm thi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với khả năng cải thiện điểm số môn Ngữ văn.
Thực tế ôn tập lớp 12 cho thấy, dù dạy học đã chuyển mạnh theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhiều học sinh vẫn lúng túng khi triển khai bài viết theo yêu cầu đề thi, nhất là ở các thao tác xác định vấn đề nghị luận, tổ chức luận điểm và kiểm soát lỗi diễn đạt.
Vì vậy, trong khoảng hai tháng cuối, việc chuẩn hóa quy trình tạo lập văn bản theo tiêu chí chấm thi cần được xác định là trọng tâm, nhằm nâng cao chất lượng bài làm trong thời gian ngắn nhất.
Theo hướng dẫn chấm thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn những năm gần đây, đặc biệt trong kỳ thi 2024-2025, các tiêu chí đánh giá bài viết được quy định khá cụ thể: xác định đúng vấn đề nghị luận, triển khai hệ thống luận điểm hợp lí, sử dụng dẫn chứng phù hợp, bảo đảm tính liên kết, đồng thời hạn chế lỗi chính tả, diễn đạt và cấu trúc câu.
Thực tế chấm bài kiểm tra và thi thử cho thấy một số hạn chế phổ biến như chưa biết cách đặt vấn đề, viết sai trọng tâm, triển khai ý rời rạc, câu văn thiếu liên kết hoặc mắc nhiều lỗi chính tả, diễn đạt. Những lỗi này tuy nhỏ nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng bài viết và hoàn toàn có thể khắc phục nếu được luyện tập đúng cách.
Từ kinh nghiệm ôn thi lớp 12, một hình thức hiệu quả là tổ chức luyện viết ngắn trong khoảng 15 phút đầu giờ. Học sinh viết nhanh một đoạn nghị luận xã hội hoặc triển khai một luận điểm nghị luận văn học theo yêu cầu cụ thể, sau đó giáo viên chọn một số đoạn tiêu biểu để nhận xét trực tiếp theo bảng tiêu chí đơn giản.
Việc luyện viết thường xuyên với dung lượng vừa phải giúp học sinh hình thành phản xạ triển khai ý nhanh, đồng thời từng bước điều chỉnh cách diễn đạt.
Bên cạnh đó, việc sửa lỗi tập trung theo nhóm lỗi cũng mang lại hiệu quả rõ rệt. Thay vì nhận xét chung, giáo viên hướng dẫn học sinh rà soát bài viết theo ba nhóm: lỗi chính tả, lỗi diễn đạt và lỗi cấu trúc đoạn văn.
Sau ba đến bốn tuần luyện tập, nhiều học sinh giảm rõ rệt số lỗi cơ bản và cải thiện đáng kể chất lượng bài viết. Thực tế cho thấy, chỉ riêng việc hạn chế lỗi diễn đạt và chính tả cũng có thể giúp tăng khoảng 0,5 đến 1 điểm.
Ngoài ra, tổ chức cho học sinh đọc và nhận xét chéo bài viết theo bảng tiêu chí ngắn gọn cũng là cách làm hiệu quả trong giai đoạn này. Hoạt động giúp học sinh nhận diện rõ yêu cầu bài viết, đồng thời hình thành thói quen tự điều chỉnh trong quá trình luyện tập. Khi được tham gia nhận xét và chỉnh sửa một cách chủ động, nhiều em cải thiện rõ khả năng diễn đạt và sự tự tin khi làm bài.
Thực tế cho thấy, khi việc luyện viết được tổ chức thường xuyên, bám sát tiêu chí và gắn với những lỗi cụ thể, chất lượng bài làm có thể cải thiện trong thời gian tương đối ngắn. Đây là yếu tố then chốt nâng cao hiệu quả ôn thi môn Ngữ văn trong giai đoạn “nước rút” trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Trong giai đoạn cận kề kỳ thi tốt nghiệp THPT, việc tổ chức ôn tập theo hướng phân hóa đối tượng học sinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả chung của lớp học.
Thực tế cho thấy, nếu ôn tập theo cùng một nội dung và mức độ yêu cầu cho toàn bộ học sinh, hiệu quả cải thiện điểm số thường không cao, nhất là khi thời gian còn lại không nhiều. Vì vậy, việc phân tích kết quả học tập để xây dựng kế hoạch ôn tập sát đối tượng cần được ưu tiên trong giai đoạn này.
Tại đơn vị chúng tôi, sau đợt thi thử lần thứ nhất, nhà trường cung cấp số liệu tổng hợp điểm số của từng lớp, đồng thời thông tin về thứ hạng của học sinh so với mặt bằng chung toàn tỉnh.
Trên cơ sở đó, giáo viên xây dựng bản phân tích cụ thể cho từng lớp, tập trung xác định điểm mạnh, hạn chế của từng học sinh theo từng phần cấu trúc đề thi như đọc hiểu, nghị luận xã hội, nghị luận văn học; đồng thời đánh giá chất lượng viết đoạn văn và bài văn. Việc phân tích dữ liệu theo tiêu chí rõ ràng giúp giáo viên có cơ sở điều chỉnh nội dung ôn tập trong giai đoạn tiếp theo.
Từ kết quả này, học sinh được định hướng ôn tập theo các nhóm năng lực. Với nhóm khoảng 5 điểm, trọng tâm là củng cố yêu cầu cơ bản: trả lời đúng câu hỏi đọc hiểu ở mức nhận biết, thông hiểu; viết đúng cấu trúc đoạn văn nghị luận; triển khai được ý cơ bản trong bài viết.
Với nhóm khoảng 6,5 điểm, nội dung ôn tập tập trung vào nâng cao khả năng triển khai luận điểm mạch lạc, sử dụng dẫn chứng phù hợp và hạn chế lỗi diễn đạt. Với nhóm từ 8 điểm trở lên, giáo viên định hướng mở rộng liên hệ, nâng cao chất lượng lập luận và tăng cường khả năng diễn đạt thuyết phục để hướng tới mức điểm cao hơn.
Trong quá trình tổ chức ôn tập, việc giao nhiệm vụ theo nhóm đối tượng cho thấy hiệu quả rõ rệt. Với cùng một đề luyện tập, học sinh trung bình được yêu cầu hoàn thiện cấu trúc bài viết theo khung gợi ý, trong khi học sinh khá, giỏi thực hiện nhiệm vụ mở rộng dẫn chứng hoặc liên hệ, so sánh. Cách tổ chức này vừa bảo đảm yêu cầu chung, vừa tạo điều kiện để mỗi học sinh phát huy năng lực.
Thực tế cho thấy, khi ôn tập được tổ chức trên cơ sở phân tích kết quả cụ thể và triển khai theo hướng phân hóa phù hợp, hiệu quả cải thiện điểm số trở nên rõ rệt trong thời gian ngắn. Đây là một giải pháp quan trọng góp phần nâng cao chất lượng ôn thi môn Ngữ văn trong giai đoạn nước rút trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Trong giai đoạn này, hiệu quả ôn tập không phụ thuộc vào việc tăng khối lượng kiến thức mà trước hết ở cách tổ chức có trọng tâm, bám sát yêu cầu đề thi và phù hợp với năng lực học sinh. Việc hệ thống hóa theo cấu trúc đề, tăng cường luyện viết theo tiêu chí đánh giá và tổ chức ôn tập phân hóa không chỉ giúp củng cố kĩ năng làm bài, mà còn hình thành sự chủ động, tự tin cho học sinh.
Ngoài ra, nếu giáo viên khai thác hiệu quả dữ liệu từ các kỳ thi thử, tổ chức luyện viết thường xuyên theo hướng sửa lỗi cụ thể và điều chỉnh nội dung sát với từng nhóm đối tượng, kết quả bài thi có thể cải thiện rõ rệt trong thời gian ngắn.
Quan trọng hơn, quá trình ôn tập theo định hướng phát triển năng lực không chỉ hướng tới một kỳ thi, mà còn góp phần rèn luyện cho học sinh khả năng đọc hiểu, tư duy và diễn đạt – những năng lực nền tảng có ý nghĩa lâu dài trong học tập và cuộc sống.
Giai đoạn ‘nước rút’ không chỉ là thời điểm tăng tốc giúp học sinh củng cố và hoàn thiện kĩ năng, mà còn là cơ hội để giáo viên phát huy vai trò tổ chức, định hướng và hỗ trợ học tập hiệu quả, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông hiện nay.
