Gửi bình luận
Nguyễn Cửu Trường là nhà khoa bảng triều Nguyễn hiếm hoi được ban danh hiệu “Đình Hội lưỡng nguyên”.
Từ những tư liệu, văn bia và châu bản, có thể nhận diện rõ hơn chân dung một nhà nho tận tụy, đóng góp lớn cho nền giáo dục triều Nguyễn.
Nguyễn Cửu Trường (1805 - 1853) là một trong những nhà khoa bảng tiêu biểu nhất triều nhà Nguyễn, không chỉ nổi bật bởi học vị hiếm có “Đình Hội lưỡng nguyên”, mà còn được ghi nhận là một danh thần thanh liêm, mẫn cán, từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng của triều đình.
Các nguồn chính sử cho biết, Nguyễn Cửu Trường quê gốc tại Gia Miêu Ngoại Trang, tổng Thượng Bạn, huyện Tống Sơn, trấn Thanh Hoa (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa). Đây là vùng đất phát tích của nhiều dòng họ lớn trong lịch sử Việt Nam, đồng thời cũng là cái nôi của truyền thống hiếu học, khoa bảng lâu đời.
Nguyễn Cửu Trường xuất thân từ phái III của họ Nguyễn Cửu. Từ Gia Miêu Ngoại Trang, một bộ phận dòng họ Nguyễn Cửu theo bước mở cõi của các chúa Nguyễn vào Thuận Hóa - Quảng Bình, rồi định cư lâu dài tại vùng Lệ Thủy, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.
Theo “Vân Dương kinh phổ” - gia phả của tộc Nguyễn Cửu ở làng Vân Dương (Huế), thì dòng tộc này có họ hàng xa với Hoàng tộc Nguyễn Phúc của chúa Nguyễn. Phát xuất quan lại từ cụ Nguyễn Cửu Kiều thời nhà Lê, khi Trịnh - Nguyễn phân tranh, nhận thấy chúa Trịnh không theo đạo vua tôi, lấn át vua Lê, nên Nguyễn Cửu Kiều có ý định vào Nam với chúa Nguyễn.
Nguyễn Cửu Kiều được chúa Nguyễn trọng dụng sau khi mang mật thư từ Đông Đô vào Nam, được gả công chúa Ngọc Đỉnh và thăng đến các chức vụ cao như Trấn thủ Quảng Bình, Chưởng dinh, chỉ huy quân Túc vệ. Ông lập nhiều chiến công trong các cuộc chiến Trịnh - Nguyễn, đặc biệt là việc chặn quân Trịnh trên sông Nhật Lệ năm 1633 và đánh bại quân Trịnh ở Bố Chính năm 1640.
Những năm cuối đời, ông tham gia các chiến dịch tiến ra Đàng Ngoài dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần, chiêu phủ dân chúng vùng Kỳ Anh, Thạch Hà. Năm 1656, trong một trận thủy chiến ở cửa Hội, ông bị thương nặng và mất tại Quảng Bình. Sau khi qua đời, ông được truy phong tước cao, lập mộ và đền thờ; con cháu tiếp tục giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới thời chúa Nguyễn.
Nguyễn Cửu Vân - cháu nội Nguyễn Cửu Kiều, là tướng thời chúa Nguyễn, lập công lớn trong chiến tranh chống Xiêm La và dẹp loạn Cao Miên đầu thế kỷ 18. Ông đánh bại quân Xiêm - Cao Miên, đưa Nặc Yêm lên ngôi, qua đó củng cố ảnh hưởng của Đàng Trong và tạo điều kiện cho người Việt mở đất Nam Bộ.
Sau chiến thắng, Nguyễn Cửu Vân tổ chức khai hoang, đào kênh, đắp lũy, xây đền chùa, biến vùng đất hoang thành khu dân cư trù phú; được phong Phó tướng dinh Trấn Biên, tước Vân Trường hầu. Con cháu ông tiếp tục lập công, góp phần hình thành và bảo vệ các vùng đất Nam Bộ, đặt nền móng cho sự phát triển của Gia Định - Sài Gòn sau này.
Dòng họ Nguyễn Cửu nhiều đời được chúa Nguyễn gả công nữ, phong phò mã và giữ vai trò trọng yếu trong quân đội, triều chính. Trong biến động cuối thế kỷ 18, họ vẫn trung thành phò tá chúa Nguyễn, nhiều người hi sinh khi chống Tây Sơn và quân Trịnh.
Sau khi nhà Nguyễn được lập, con cháu họ Nguyễn Cửu tiếp tục làm quan lớn. Nguyễn Cửu Trường sinh trưởng, học tập và gắn bó lâu dài với vùng đất này, coi đây là trú quán chính của mình. Trong môi trường gia đình và dòng họ danh gia, Nguyễn Cửu Trường sớm được hun đúc tinh thần ham học và ý thức lập thân bằng con đường khoa cử.
Nguyễn Cửu Trường trưởng thành trong bối cảnh triều vua Minh Mạng, giai đoạn được xem là thời kỳ hoàn chỉnh nhất của nền giáo dục và khoa cử Nho học dưới triều Nguyễn. Nhà vua đặc biệt chú trọng việc củng cố hệ thống học quan, trường học và các kỳ thi, coi đây là nền tảng để xây dựng đội ngũ quan lại có học vấn, đạo đức và năng lực.
Với sự chuyên cần, thông minh và nền tảng giáo dục gia đình vững chắc, Nguyễn Cửu Trường nhanh chóng khẳng định năng lực học tập. Năm Tân Mão (1831), ông thi Hương đỗ Cống sinh. Năm Bính Thân (1836) vào học ở trường Quốc Tử Giám. Năm Mậu Tuất (1838), ông tham dự khoa thi Hội và thi Đình, đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, đồng thời đứng đầu cả kỳ thi Hội lẫn kỳ thi Đình, được triều đình ban danh hiệu “Đình Hội lưỡng nguyên”.
Văn bia Tiến sĩ năm Mậu Tuất (1838) ghi: “Nguyễn Cửu Trường - Giám sinh, Hội nguyên, người ở Gia Miêu Ngoại Trang tổng Thượng Bạn huyện Tống Sơn, trú quán xã Hoàng (Huỳnh) Công, tổng Thủy Liên, huyện Lệ Thủy, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình”. Văn bia này hiện vẫn còn ở Văn Miếu Huế.
Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, đây là danh hiệu vô cùng hiếm, chỉ dành cho những người đạt thành tích xuất sắc nhất ở cả hai kỳ thi quan trọng nhất. Danh hiệu này không chỉ phản ánh năng lực học thuật vượt trội, mà còn thể hiện sự đánh giá của triều đình đối với tư chất và nhân cách của Nguyễn Cửu Trường.
Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Cửu Trường được bổ nhiệm vào Hàn lâm viện với chức Tu soạn. Hàn lâm viện là cơ quan tập hợp những trí thức ưu tú nhất triều đình, có nhiệm vụ soạn thảo các văn bản quan trọng như chiếu, chế, biểu, sớ, đồng thời tham gia cố vấn cho triều đình.
Thời gian làm việc tại Hàn lâm viện giúp Nguyễn Cửu Trường phát huy sở trường văn chương, đồng thời rèn luyện tư duy quản trị và hiểu biết sâu sắc về thể chế nhà nước. Từ đây, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ như Thị độc học sĩ, Thị giảng học sĩ và Thái bộc Tự khanh…
Tuy nhiên cho đến nay, có khá nhiều tư liệu viết chưa đúng về chức quan của Nguyễn Cửu Trường. Trong một số tài liệu phổ thông ghi nhầm ông là Thị lang bộ Lại. Tuy nhiên, đối chiếu với “Đại Nam thực lục” và các nghiên cứu học thuật cho thấy, ông giữ chức Hữu Thị lang bộ Hộ - cơ quan phụ trách tài chính, thuế khóa và hộ tịch của triều đình.
Không chỉ làm việc trong triều, Nguyễn Cửu Trường còn được giao đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng ở địa phương. Ông từng giữ chức Tri phủ Kiến Xương, trực tiếp điều hành một đơn vị hành chính cấp phủ, giải quyết các vấn đề liên quan đến dân sinh, pháp luật và trật tự xã hội. Sau đó, ông đảm nhiệm chức Bố chánh sứ Hà Nội, phụ trách tài chính và kinh tế của một khu vực rộng lớn, có vị trí đặc biệt quan trọng trong cả nước.
Đỉnh cao trong sự nghiệp quan trường của Nguyễn Cửu Trường là khi ông được bổ nhiệm làm Tuần phủ Biên Hòa. Trong bối cảnh Nam Kỳ giữa thế kỷ 19 là vùng đất chiến lược, nhiều biến động, chức Tuần phủ đòi hỏi người đứng đầu không chỉ có năng lực quản lý mà còn phải có bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm và khả năng điều hành linh hoạt.
Các tư liệu lịch sử đều thống nhất trong việc đánh giá Nguyễn Cửu Trường là một vị quan thanh liêm, cẩn trọng và tận tụy với công việc. Dù đảm nhiệm nhiều chức vụ liên quan đến tài chính - lĩnh vực dễ phát sinh tiêu cực, ông không để lại tai tiếng về tham nhũng hay lạm quyền.
Là người xuất thân khoa bảng, Nguyễn Cửu Trường mang đậm phong thái của một Nho sĩ hành đạo, coi việc làm quan không chỉ là con đường lập thân mà còn là trách nhiệm phụng sự triều đình và nhân dân. Đây là phẩm chất đạo đức được nền giáo dục Nho học coi trọng và truyền dạy qua nhiều thế hệ.
Trong thời gian làm Tuần phủ Biên Hòa, ông bị mắc bệnh và càng ngày càng nặng, mặc dù nhà vua đã rất quan tâm, cho ông tạm về quê an dưỡng và “sai tỉnh Quảng Bình cho Nguyễn Cửu Trường 100 quan tiền để mua thuốc thang” nhưng vẫn không qua khỏi. Ông mất tại quê nhà vào năm Quý Sửu (1853), hưởng thọ 49 tuổi.
Nguyễn Cửu Trường là một quan chức tận tụy của triều Nguyễn, có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực thi cử, tuyển chọn nhân tài. Ông nhiều lần được triều đình tin cậy giao nhiệm vụ nhận, duyệt và đọc quyển tại các kỳ thi Đình (thi Điện) vào các năm 1841, 1842 và 1851, trực tiếp tham gia bảo đảm sự nghiêm cẩn và công bằng của khoa cử.
Bên cạnh đó, Nguyễn Cửu Trường luôn làm tròn trách nhiệm ở Nội Các và các cơ quan trung ương. Ông tham gia soạn thảo, biên tập nhiều công trình quan trọng như: Ngọc điệp, Thiệu Trị văn quy, các tập thơ và sách ngự chế của vua Thiệu Trị, cũng như việc chú giải, biên tập Hoàng huấn, góp phần hệ thống hóa tư tưởng, văn chương và giáo dục của triều đình.
Trong lĩnh vực hành chính - tài chính, ông còn có nhiều bản tấu thiết thực, đề xuất các chính sách nhằm bảo vệ quyền lợi binh lính, thợ thuyền, giảm gánh nặng lao dịch và bảo đảm công bằng trong chi dùng công vụ. Dù không phải mọi đề xuất đều được chấp thuận ngay, các tấu trình của ông thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, ý thức vì dân, vì nước.
Mặc dù phần lớn trước tác của Nguyễn Cửu Trường đã thất lạc, hiện không còn lưu giữ trong chi tộc ở Vĩnh Nam, nhưng qua khảo cứu, giới nghiên cứu vẫn xác định được nhiều tư liệu quan trọng mang dấu ấn học thuật và hành chính của ông. Tiêu biểu là văn bia đề danh Tiến sĩ năm 1838 ghi ông đỗ đầu, văn bia răn dùng hoạn quan (1844), các châu bản triều Nguyễn, cùng những văn bản ngự chế thời vua Thiệu Trị và Tự Đức mà ông tham gia biên tập, khắc bia.
Bên cạnh sự nghiệp quan trường, Nguyễn Cửu Trường còn có đóng góp đáng kể trong lĩnh vực gìn giữ tư liệu lịch sử. Ông là người tham gia biên tập, hiệu đính và hệ thống hóa gia phả họ Nguyễn Cửu, thường được gọi là “Nguyễn Cửu tộc phổ”; trực tiếp soạn văn bia mộ cho ông bà và cha mình, hiện vẫn còn tại quê nhà Vĩnh Nam.
Dù số lượng trước tác tìm được không nhiều, nhưng tư liệu vẫn phần nào phản ánh sự nghiệp, tài năng và phẩm hạnh của một nhà khoa bảng lớn. Qua sử sách và các nguồn tư liệu, giới nghiên cứu khẳng định Tiến sĩ Nguyễn Cửu Trường luôn tận tâm hoàn thành công vụ ở mọi cương vị, xứng đáng là một “Đình Hội lưỡng nguyên” được triều đình và đương thời kính trọng.
Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Cửu Trường là minh chứng sinh động cho vai trò của giáo dục Nho học và khoa cử trong việc đào tạo đội ngũ trí thức phục vụ đất nước. Học vấn, đạo đức và trách nhiệm xã hội là những giá trị cốt lõi mà nền giáo dục thời bấy giờ hướng tới, cũng là những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa trong giáo dục hiện đại.
Nguyễn Cửu Trường là nhà khoa bảng xuất sắc, đồng thời là nhà Nho học có ý thức sâu sắc về lịch sử và truyền thống. Tuy nhiên tên tuổi của ông ít được biết tới, và sự nghiệp to lớn của ông cũng hiếm khi được nhắc lại. Bởi vậy, việc nghiên cứu, hệ thống và giới thiệu đầy đủ về nhà khoa bảng Nguyễn Cửu Trường không chỉ góp phần trả lại vị trí xứng đáng cho một nhân vật lịch sử, mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về vai trò của giáo dục, khoa cử và đạo đức trí thức trong tiến trình phát triển của đất nước.
