Tiếng Anh không lỗi thời, nhưng phải thay đổi

AI sẽ thay thế người học hay chỉ thúc đẩy giáo dục tiếng Anh thay đổi để thích ứng với kỷ nguyên mới?

Khi đại học nhìn lại ngành Tiếng Anh

Đầu tháng 7, Đại học Công nghệ Cao cấp Thâm Quyến (SUAT) thông báo dừng đào tạo ngành Tiếng Anh, thay bằng các khóa học về giao tiếp liên văn hóa.

Ông Zhao Wei - Phó Hiệu trưởng nhà trường, lý giải: “Ngày nay, một người nói tiếng Anh trong khi người đối diện dùng thiết bị phiên dịch AI vẫn có thể giao tiếp bằng tiếng Trung hay tiếng Tây Ban Nha. Khi công nghệ dần xóa bỏ rào cản ngôn ngữ, đại học cần tập trung đào tạo những năng lực AI khó thay thế như tư duy phản biện, khả năng đồng cảm và hiểu biết văn hóa”.

Chương trình mới của SUAT hướng tới trang bị cho sinh viên kỹ năng hợp tác xuyên biên giới, hiểu sự khác biệt văn hóa và giao tiếp hiệu quả trong môi trường quốc tế - những năng lực được xem là lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên AI.

SUAT không phải trường đầu tiên điều chỉnh chương trình đào tạo. Năm 2023, Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (USTC) trở thành một trong những trường hàng đầu đầu tiên dừng tuyển sinh ngành Tiếng Anh. Năm 2024, nhiều trường khác cũng thu hẹp hoặc tạm dừng các chương trình ngoại ngữ như tiếng Nhật, tiếng Italy, tiếng Đức và tiếng Hàn.

Theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, giai đoạn 2018 - 2022 có 109 trường đại học dừng đào tạo 28 chương trình ngoại ngữ, trong đó tiếng Nhật bị cắt giảm nhiều nhất, tiếp đến là tiếng Anh và tiếng Hàn.

Thị trường lao động cũng phản ánh xu hướng này. Số việc làm trong lĩnh vực dịch thuật chỉ còn khoảng một nửa so với hơn 10 năm trước; các vị trí liên quan đến thương mại quốc tế và đào tạo tiếng Anh cũng thu hẹp, trong bối cảnh AI đảm nhận ngày càng tốt các công việc dịch thuật cơ bản và Trung Quốc siết chặt hoạt động dạy thêm.

AI làm thay đổi lựa chọn ngành học

Quan điểm “AI thay thế ngôn ngữ” xuất phát từ sự phát triển nhanh của công nghệ dịch máy. Hiện nay, nhiều công cụ dịch thuật AI đạt độ chính xác cao với chi phí thấp hơn nhiều so với sử dụng nhân lực truyền thống.

Điều này khiến nhu cầu đối với những công việc thuần chuyển đổi ngôn ngữ giảm mạnh. Thay vào đó, doanh nghiệp ưu tiên nhân sự có khả năng khai thác công cụ AI, kiểm soát chất lượng nội dung hoặc kết hợp ngoại ngữ với các lĩnh vực chuyên môn khác.

Xu hướng này đang tác động rõ đến lựa chọn ngành học. GS Wu Peng - Trưởng khoa Giáo dục Quốc tế, Đại học Giang Tô (Trung Quốc), cho biết từ năm 2022, số học sinh có điểm đầu vào cao đăng ký ngành Tiếng Anh liên tục giảm. Một bộ phận sinh viên sau khi nhập học đã chuyển sang các ngành kỹ thuật, khoa học dữ liệu do nhận thấy cơ hội nghề nghiệp rộng mở hơn.

Không chỉ Trung Quốc, tại Hàn Quốc, AI cũng làm thay đổi nhận thức của học sinh về giá trị của việc học tiếng Anh. Báo cáo Đánh giá Thành tích Giáo dục Quốc gia năm 2024 của Bộ Giáo dục Hàn Quốc cho thấy tỷ lệ học sinh có động lực học tiếng Anh giảm còn 61,3%, trong khi tỷ lệ cho rằng tiếng Anh quan trọng với tương lai giảm từ 73,1% xuống 69,6%. Khảo sát thực hiện trên hơn 27.000 học sinh trung học trên toàn quốc.

Nhiều giáo viên nhận thấy học sinh ngày càng phụ thuộc vào ChatGPT hoặc các ứng dụng dịch thuật như Papago khi làm bài tập. Khi AI có thể viết và dịch chỉ trong vài giây, không ít học sinh bắt đầu đặt câu hỏi về giá trị của việc dành nhiều năm học ngoại ngữ.

AI thay thế dịch thuật, không thay thế con người

Các chuyên gia giáo dục nhận định, chưa thể kết luận “AI sẽ thay thế ngôn ngữ, nhất là tiếng Anh”. Điều đang thay đổi là mục tiêu và phương thức đào tạo ngoại ngữ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

PGS Dai Jiangwen - Trưởng khoa Tiếng Anh, Đại học Giao thông Bắc Kinh (Trung Quốc), cho rằng AI hiện mới chỉ có thể thay thế chức năng “chuyển đổi ngôn ngữ”, chưa thể thay thế khả năng thấu hiểu con người.

“Cuộc cách mạng AI đòi hỏi các chương trình đào tạo nói chung và đào tạo ngôn ngữ nói riêng phải được tái cấu trúc để đáp ứng nhu cầu mới của xã hội. Các trường không thể tiếp tục dạy ngoại ngữ theo phương pháp truyền thống, thuần túy”, bà Dai Jiangwen nói.

Theo nữ chuyên gia, ngoại ngữ không chỉ phục vụ giao tiếp mà còn giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu văn hóa, bảo vệ chủ quyền thông tin, phát triển các công nghệ ngôn ngữ như dịch máy và duy trì sự đa dạng ngôn ngữ. Quan trọng hơn, học ngoại ngữ giúp con người hình thành trí tuệ cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng thấu hiểu khác biệt văn hóa.

GS Wu Peng - Trưởng khoa Giáo dục Quốc tế, Đại học Giang Tô (Trung Quốc), cũng thừa nhận nhiều mô hình đào tạo ngoại ngữ hiện nay đã không còn phù hợp. Thị trường lao động cần những nhân sự vừa giỏi ngoại ngữ, vừa có kiến thức chuyên môn trong các lĩnh vực như luật quốc tế, tài chính, thương mại điện tử, khoa học dữ liệu hay AI.

“AI có thể đảm nhận phần lớn công việc dịch thuật cơ bản, nhưng đồng thời tạo ra nhu cầu đối với những vị trí mới như quản lý quy trình dịch bằng AI, kiểm định chất lượng nội dung, xây dựng dữ liệu huấn luyện hay tư vấn thích ứng văn hóa cho doanh nghiệp toàn cầu. Đây là những công việc đòi hỏi sự kết hợp giữa năng lực ngôn ngữ, hiểu biết chuyên ngành và khả năng sử dụng AI”, GS Wu Peng nhấn mạnh.

Làm chủ AI từ năng lực ngoại ngữ

Với những phân tích trên, các chuyên gia khẳng định con người vẫn cần học tiếng Anh nói riêng và ngoại ngữ nói chung. Tuy nhiên, vai trò của tiếng Anh đang dịch chuyển từ một công cụ giao tiếp đơn thuần sang nền tảng giúp con người khai thác hiệu quả sức mạnh của AI.

Ông Kim Kyeong-seo - Giám đốc Điều hành Công ty công nghệ VAIV (Hàn Quốc), cho rằng AI không chỉ xử lý ngôn ngữ mà còn học cách tổ chức tư duy thông qua kho dữ liệu khổng lồ bằng tiếng Anh. Vì vậy, nhiều mô hình AI có xu hướng phản hồi mạch lạc hơn khi nhận hướng dẫn bằng tiếng Anh và tạo ra kết quả chất lượng cao hơn.

Đồng quan điểm, ông Kim Kyung-joong - chuyên gia tại Viện Khoa học và Công nghệ Gwangju (Hàn Quốc), cho rằng một số mô hình AI có thể hình thành quá trình xử lý dựa trên cấu trúc tiếng Anh trước khi chuyển kết quả sang các ngôn ngữ khác. Điều này lý giải vì sao nhiều câu trả lời hoặc bản dịch của AI đôi khi vẫn mang dấu ấn của cấu trúc tiếng Anh, đồng thời thiếu những sắc thái văn hóa đặc trưng của ngôn ngữ bản địa.

GS Moon Hyung-nam - Chủ tịch Hiệp hội Giáo dục Trí tuệ nhân tạo Hàn Quốc, nhận định AI đang tạo ra sự phân hóa giữa hai nhóm người dùng. Một nhóm chỉ sử dụng AI như công cụ tạo ra câu trả lời có sẵn; nhóm còn lại biết đặt câu hỏi, kiểm chứng, chỉnh sửa và khai thác tối đa khả năng của công nghệ. Khoảng cách giữa hai nhóm này sẽ ngày càng lớn, trong đó năng lực tiếng Anh là một yếu tố tạo nên sự khác biệt.

Theo ông, người thành thạo tiếng Anh có lợi thế trong việc tiếp cận tài liệu gốc, cập nhật công nghệ mới, xây dựng yêu cầu (prompt) chính xác và đánh giá, hiệu chỉnh nội dung do AI tạo ra. Khi AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu, lập trình, truyền thông, thương mại và giáo dục, những năng lực này sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng.

Điều đó cho thấy mục tiêu học tiếng Anh cũng đang thay đổi. Nếu trước đây, người học chủ yếu hướng tới giao tiếp hoặc đáp ứng các kỳ thi, thì trong kỷ nguyên AI, tiếng Anh trở thành công cụ tiếp cận tri thức toàn cầu, hợp tác với AI và phát triển tư duy quốc tế. AI không làm giảm giá trị của ngoại ngữ, mà đặt ra yêu cầu mới: học ngoại ngữ không chỉ để sử dụng ngôn ngữ, mà còn để hiểu, sáng tạo và kết nối trong thế giới số.

Chuyên gia Kyung-joong - Viện Khoa học và Công nghệ Gwangju (Hàn Quốc), cho rằng: AI đã xóa bỏ nhiều rào cản ngôn ngữ trong giao tiếp hằng ngày, nhưng chưa thể thay thế sự tinh tế trong đối thoại giữa con người. Vì vậy, sinh viên vẫn cần học tiếng Anh – không chỉ để giao tiếp, mà còn để hiểu, khai thác và làm chủ công nghệ AI.