“Văn hóa nợ mới” trong giới sinh viên

Thế hệ “tiêu tiền của tương lai”

Sinh sống và học tập tại Hà Nội, với số tiền làm thêm chỉ khoảng 2-3 triệu đồng mỗi tháng, số dư tài khoản của Hồng Quyên (sinh viên năm nhất Trường Đại Học Thăng Long) luôn trong trạng thái “chỉ còn vài đồng”.

Nữ sinh cũng không phải chi trả các khoản tiền nhà, điện nước hay ăn uống do sống cùng gia đình, các chi phí cá nhân của Quyên chủ yếu đến từ sinh hoạt hàng ngày và mua sắm.

Quyên đã đăng ký sử dụng ví mua trước trả sau trên sàn thương mại điện tử. Kể từ khi trở thành khách hàng quen thuộc của loại ví này, “sức mua” của Quyên tăng đáng kể. Cứ thế, Quyên rơi vào tình cảnh “thu nhập không đủ chi tiêu”.

Quyên cũng cho biết, cô thường quên hạn trả khoản vay, chỉ khi ứng dụng nhắc mới nhớ.

Trường hợp của Quyên chỉ là một trong vô vàn câu chuyện của những người dùng trẻ đang bị cuốn vào vòng lặp “mua trước - trả sau”.

Vài năm trở lại đây, cụm từ “mua trước - trả sau” (Buy Now, Pay Later – BNPL) xuất hiện với tần suất dày đặc trên các sàn thương mại điện tử và ví điện tử. Về bản chất, đây là hình thức cho vay tiêu dùng nhỏ lẻ, linh hoạt, cho phép người dùng “quẹt ví” ngay lập tức và trả lại tiền theo từng phần.

Cảm giác mua sắm vì thế trở nên dễ dàng khi không áp lực chi tiêu ngay lập tức, không cảm thấy “mất tiền” ở thời điểm mua.

Chính sự dễ dàng này đã khiến mua trước trả sau trở thành một trong những công cụ thanh toán bùng nổ trên các nền tảng số.

Đằng sau sự bùng nổ ấy là một “văn hoá nợ” mới đang xuất hiện trong giới trẻ.

Khảo sát 173 người có độ tuổi từ 18-35, kết quả nhận được có đến 61,73%, đã sử dụng hình thức thanh toán này, thuộc nhóm 18-22 tuổi, chủ yếu là sinh viên với mức thu nhập dưới 10 triệu đồng một tháng.

Khi được hỏi về lý do “mua trước - trả sau”, phần lớn trả lời rằng “để có nhiều voucher (quà tặng) ưu đãi từ các sàn thương mại điện tử” và để “giảm gánh nặng tài chính tạm thời”.

Ở nhóm người dùng biết kiểm soát, Thành Nam (sinh viên năm thứ tư, Đại học Anh Quốc Việt Nam) cho biết luôn sử dụng dịch vụ trả sau khi mua sắm trên sàn thương mại điện tử. Với thu nhập làm thêm khoảng 5 triệu đồng/tháng, lại sống cùng bố mẹ, Nam thường dùng ví trả sau để mua đồ gia dụng, vật dụng sinh hoạt.

Theo Nam, các chương trình 0% phí, 0% lãi suất trong 50 ngày đầu, cùng nhiều voucher giảm giá sâu là lý do khiến dịch vụ trả sau trở nên hấp dẫn. Tuy nhiên, nam sinh viên này nhìn nhận khá thận trọng và cho rằng đây là “con dao hai lưỡi”.

“Nếu biết quản lý dòng tiền thì có thể dùng để điều phối chi tiêu hợp lý, còn nếu không sẽ rất dễ mua sắm vượt quá khả năng”, Nam chia sẻ.

Nam sinh cho biết thêm, bản thân luôn cảnh giác với phí và lãi phát sinh, bởi “khi đã mất phí thì món đồ cũng không còn rẻ như mình nghĩ”.

Ngược lại, với những người dùng chưa quen quản lý tài chính, BNPL có thể trở thành một cú “vấp”. Mạnh Hà (sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Đại Nam) hiện vừa học vừa làm thêm với thu nhập chưa ổn định, bố mẹ chỉ chu cấp tiền thuê trọ hàng tháng.

Mạnh Hà cho biết thường mua quần áo, đồ tiêu dùng cá nhân và đặt đồ ăn trên các nền tảng. Do hay sử dụng dịch vụ giao đồ ăn, Hà lựa chọn ví trả sau vì “tiện, không phải trả tiền ngay”. Gần đây, khi nhận thông báo phải thanh toán khoản nợ khoảng 200.000 đồng, Hà mới biết ví trả sau có phí trả chậm và phí dịch vụ nếu phát sinh giao dịch trong tháng.

“Lúc đó em cũng bất ngờ vì không nghĩ phí lại khá cao như vậy”, Hà nói. Sau trải nghiệm này, Hà đã hạn chế sử dụng ví trả sau. Nam sinh viên chỉ thỉnh thoảng dùng khi có mã giảm giá lớn hoặc ưu đãi thanh toán hời.

Từ các khoản chi nhỏ, dễ tiếp cận và ít được cảm nhận như một hình thức vay mượn, không ít người trẻ bước vào BNPL một cách nhẹ nhàng, nhưng rời đi thì không hề dễ dàng.

Tiện lợi trở thành cái bẫy - lối thoát nào cho người tiêu dùng sinh viên

“Sức hút của mua trước trả sau nằm ở việc nó giải quyết được đúng vấn đề tâm lý của người trẻ. Thứ nhất, nó tạo ra một “ảo giác đủ đầy”. Công nghệ đã làm cho việc chi tiêu trở nên quá mượt mà. Bạn không cảm thấy xót tiền khi quẹt thẻ hay đếm tiền mặt.

Thứ hai, là rào cản gia nhập gần như bằng không. Không cần sao kê lương, không cần hồ sơ tín dụng dày cộp như khi làm việc với ngân hàng. Với Gen Z, sự tiện lợi này là yếu tố quyết định”, ông Trần Anh Tuấn - Kiểm toán nội bộ Ngân hàng Agribank - phân tích.

Ông Tuấn nhấn mạnh, dù được quảng bá như một giải pháp chi tiêu “thông minh”, “không lãi suất”, nhưng mô hình mua trước - trả sau đang âm thầm tạo ra nhiều khoản nợ khó nhận biết. Quảng cáo thường đơn giản và dễ hiểu, trong khi các điều khoản về phí dịch vụ, phí phạt và nghĩa vụ trả nợ lại ít được chú ý.

Một trong những điểm đáng lo ngại khác của BNPL là khả năng mở nhiều khoản vay nhỏ trong thời gian ngắn từ các nền tảng khác nhau. Chỉ cần một biến cố tài chính, người dùng dễ rơi vào tình trạng vay chồng vay, nợ chồng nợ, vượt quá khả năng chi trả.

Ngoài rủi ro tài chính, BNPL còn tiềm ẩn nguy cơ lộ dữ liệu cá nhân khi thông tin chi tiêu và hành vi mua sắm bị khai thác để kích thích tiêu dùng. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến danh tính.

Tuy nhiên, ông Tuấn nhận định, với cơ cấu dân số vàng và tỉ lệ người dùng điện thoại thông minh cao, BNPL sẽ không chỉ dừng lại là xu hướng, mà sẽ trở thành một phần hạ tầng của thương mại điện tử.

“Nó sẽ là đòn bẩy tốt cho nền kinh tế nếu được kiểm soát đúng cách”, ông Tuấn nói.

Bà Tô Thanh Hương - TS Kinh doanh Thương mại - đồng quan điểm. Theo bà Hương, để phát triển bền vững, BNPL cần đi kèm giáo dục tài chính và cách sử dụng có trách nhiệm, nhất là với sinh viên và người trẻ.

“Người dùng trẻ nói chung và sinh viên nói riêng nên sử dụng cho những nhu cầu thật sự cần thiết, tránh chi tiêu theo cảm xúc và luôn gắn với nguồn thu rõ ràng. Điều quan trọng là phải cân nhắc khả năng chi trả, để việc tiêu dùng không trở thành thói quen tiêu trước lo sau”, bà Hương khuyến nghị.