ĐIỀU ÍT BIẾT VỀ 2 NGÔI MỘ CỔ BỊ XIỀNG Ở ĐÀ NẴNG (KỲ 1)

Một ngôi nằm trên đất của làng Vân Dương, xã Hòa Liên và một ngôi nằm trên đất của làng Khê Lâm, xã Hòa Sơn. Các bậc cao niên ở hai làng này thường kể lại với con cháu của mình rằng: Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, quan chức địa phương dường như cấm tiệt người dân trong làng bén mảng đến gần 2 ngôi mộ bị xích và cũng không có ai trong làng giám nhận người nằm dưới mộ là họ hàng thân thích của mình vì sợ nhiều hệ lụy.

Tuy nhiên, sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền cách mạng ở huyện Hòa Vang đã cử phái đoàn mang hương hoa đến vái tạ và làm lễ chặt bỏ những sợi xích đã một thời gian dài xiềng ngang trên 2 ngôi mộ cổ này để “giải phóng cho linh hồn của…người nằm dưới mộ”, đồng thời cũng công khai một cách rõ ràng nhân thân và công trạng của người nằm dưới mộ để cho nhiều người biết, để cho con cháu của những người này nhận mộ tu sửa, hương khói sớm chiều…

Vậy thì, những người nằm dưới hai ngôi mộ cổ ở huyện Hòa Vang ấy là ai? Và vì sao hai ngôi mộ cổ này lại có số phận kỳ lạ đến thế? Chúng tôi đã tìm về tận nơi có hai ngôi mộ cổ, tìm gặp những bậc cao niên ở hai làng Vân Dương và Khê Lâm, lục tìm trong từng trang cổ sử để phần nào làm rõ về thân thế và sự nghiệp của hai con người có số phận đặc biệt này.

Theo lời kể của các ông Hồ Như Kỷ và Hồ Như Sơn ở làng Vân Dương thì họ gọi người nằm dưới ngôi mộ bị xiềng trong đất của làng là ông cố nội. hai người chắt nội này còn cho biết rất tường tận rằng, ông cố nội của họ là chiến tướng Hồ Học, quê ở làng Vân Dương, tổng An Hòa, huyện Hòa Vang (nay là xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng). Ông là một người sớm có tinh thần yêu nước và chống Pháp một cách quyết liệt. Hưởng ứng phong trào Nghĩa hội ở Quảng Nam.

Hồ Học đã ra sức chiêu một nghĩa binh đến cả nghìn người, tự trang bị các loại vũ khí để phục kích đánh Pháp. Lúc bấy giờ, trên khắp địa bàn Hòa Vang, quân của Hồ Học đóng ở đâu cũng được bà con nhân dân ủng hộ không những về mặt tinh thần mà còn góp thêm thóc gạo, heo gà, tiền bạc để duy trì chiến đấu. Chính Hồ Học là người đã chỉ huy một toán quân mật phục trên đỉnh đèo Hải Vân để tiêu diệt tên đại úy Besson và đơn vị lính do Besson làm chỉ huy ở Trạm Nam Chơn vào ngày 1/3/1886.

Hưởng ứng phong trào Cần vương ở Quảng Nam (hay còn gọi là phong trào nghĩa hội ở Quảng Nam), Hồ Học đã mang theo quân lính của mình để gia nhập vào đoàn quân của thủ lĩnh của phong trào Nghĩa Hội Trần Văn Dư và vị tướng tài số một của Nghĩa hội Quảng Nam là Nguyễn Hàm (tức Tiểu La Nguyễn Thành).

Ông Trần Văn Dư sinh năm 1839, quê ở làng An Mỹ Tây, huyện Tam Kỳ (Nay thuộc phường Tam Kỳ, TP. Đà Nẵng). Ông đỗ tiến sĩ năm 1875, làm Án sát Hà Tĩnh, Giảng tập ở Dưỡng Thiện đường dạy cho hai hoàng tử Ưng Đăng và Chánh Mông (sau này là vua Dục Đức và Đồng Khánh), rồi ông được bổ làm chánh sứ sơn phòng Quảng Nam.

Năm 1885, ông hưởng ứng phong trào cần vương đánh chiếm tỉnh thành Quảng Nam ở La Qua (Điện Bàn ngày nay). Tháng 12 năm 1885, do quá tin vào tình nghĩa thầy trò với vua Đồng Khánh nên ông đã thuận tình lên đường ra Huế để thương thuyết và vì vậy mà đã bị Châu Đình Kế - Tuần vũ Quảng Nam mượn tay thực dân Pháp sát hại ông tại Điện Bàn vào ngày 13/12/1885.

Những ngày tham gia phong trào Nghĩa Hội, quân sĩ của chiến tướng Hồ Học đã cùng với quân của Tiểu La Nguyễn Thành mở các cuộc tập kích vào các đồn binh của Pháp và Nam triều làm cho quân địch bối rối phải khổ sở đối phó, phòng thủ.

Vào khoảng cuối năm 1886, quân Pháp và quân Nam triều dưới sự chỉ huy của viên đại tá Braxcini mở cuộc hành quân lên Ái Nghĩa thuộc huyện Đại Lộc (Quảng Nam cũ) để truy lùng quân của Nghĩa hội. Các chiến tướng của Nghĩa Hội đã đem quân mai phục ở những địa thế hiểm trở, chờ đến nửa đêm khi quân địch đang mệt mỏi ngủ say thì bất ngờ tấn công.

Bị đánh bất ngờ, địch phải mở đường máu để chạy về Thu Bồn dựa vào quân Pháp đang đồn trú tại đây. Thừa thắng xông lên, quân của Nghĩa hội xông thẳng vào đồn giặc, đánh dồn dập làm địch ở đây trở tay không kịp đành phải kéo nhau bỏ Thu Bồn chạy dài về Đà Nẵng. Quân của chiến tướng Hồ Học đã mở cửa nhà tù để giải phóng cho những người yêu nước bị giặc bắt giam, đa số những người này sau khi thoát khỏi ngục tù đã tham gia vào phong trào nghĩa hội...

Sau khi thủ lĩnh Trần Văn Dư bị sát hại, đầu năm 1886, Nguyễn Duy Hiệu đã thay thế để làm hội chủ. Giai đoạn này, phong trào phát triển rất mạnh, các chiến tướng cùng với nghĩa binh của mình lập nên nhiều phòng tuyến và gần như làm chủ toàn bộ vùng nông thôn. Hồ Học là người chỉ huy dũng cảm, có tài cầm quân, đánh thắng quân Pháp nhiều trận nên tiếng tăm lẫy lừng. Hội chủ Nguyễn Duy Hiệu đã giao cho ông quản lý vùng đất đai rộng lớn từ đèo Hải Vân đến An Ngãi Đông.

Lợi dụng địa hình đồi núi hiểm trở ông đã xây nhiều đồn lũy thành một thế trận liên hoàn, hỗ trợ lẫn nhau trong phòng thủ và tấn công. Trong một trận đánh ở Hố Chiếu, quân Pháp đông gấp bốn lần nghĩa quân, lại có quân tiếp viện, nên nghĩa quân chỉ cầm cự được một ngày thì đồn luỹ bị đại bác của Pháp san phẳng. Hồ Học cùng nhiều tướng lĩnh của ông như Tán Bùi, ông Đốc Sành, ông Lãnh Địa, Cai Á. Cai Cải cũng bị chúng bắt. Chúng giải ông về Ty Niết ( tức Ty án sát của Nam triều) ở Hội An tra hỏi.

Đích thân một viên đại tá Pháp từ Hà Nội vào cùng với viên án sát Quảng Nam hỏi cung chiến tướng Hồ Học. Chúng mơn trớn dụ dỗ ông khai báo nơi ở của thủ lĩnh Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến và các bí mật của Nghĩa hội thì nghĩa quân sẽ được tha. Hồ Học đã giận dữ ném cả chiếc ghế vào viên đại tá Pháp. Chiếc ghế vừa ném đi, bọn lính bảo vệ đã bắn chết ông. Giặc Pháp còn giết các ông Tán Bùi, Đốc Lãnh, Lãnh Trinh, Cai Á, Cai Cải.

Chúng chặt đầu các ông bỏ vào giỏ tra để “bêu đầu thị chúng” trên bờ sông của làng Lai Nghi (gần Hội An) để uy hiếp nhân dân. Phải đến 10 ngày sau, những nghĩa binh thân tín của ông mới lấy được xác mang về giao cho người nhà chôn cất tại làng Vân Dương. Do chiến tướng Hồ Học là người bị triều đình nhà Nguyễn khép vào tội “Phản nghịch” vì vậy ngôi mộ của ông đã bị chính quyền đương thời xiềng lại bằng một sợi xích sắt.

Hiện tại, mộ của chiến tướng Hồ Học đã được đưa về nghĩa trang Hòa Liên (Hoà Vang, TP. Đà Nẵng) để hương khói, chăm sóc.

(Còn nữa)