Gửi bình luận
Trong nhiều thập kỷ, tấm bằng đại học được xem như “tấm vé vàng” bảo chứng cho thành công và vị thế xã hội tại Việt Nam.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ và thị trường lao động ngày càng linh hoạt, quan niệm “đại học là con đường duy nhất” đang dần bộc lộ những giới hạn.
Doanh nghiệp chú trọng năng lực thực hành, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng thích ứng hơn là chỉ nhìn vào văn bằng. Điều này đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại khái niệm “thành công” theo hướng đa chiều, thực tế và phù hợp hơn với từng cá nhân.
Quan niệm coi đại học là thước đo duy nhất của thành công bắt nguồn từ truyền thống “trọng chữ nghĩa”, “trọng bằng cấp” đã ăn sâu trong đời sống xã hội. Với nhiều gia đình, đặc biệt ở khu vực nông thôn, việc con vào đại học được xem là con đường gần như duy nhất để “đổi đời”, cải thiện thu nhập và nâng cao vị thế xã hội. Áp lực so sánh - từ câu chuyện “con nhà người ta” - khiến không ít học sinh cảm thấy mặc cảm nếu không trúng tuyển.
Trong một giai đoạn dài trước đây, bằng đại học thực sự mang lại lợi thế rõ rệt về cơ hội việc làm và thu nhập. Nhiều nhà tuyển dụng ưu tiên ứng viên có bằng cấp, qua đó củng cố niềm tin rằng đây là lựa chọn an toàn và hiệu quả về mặt kinh tế.
Tuy nhiên, khi bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi, cách nhìn này dần bộc lộ những hệ lụy. Tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ” diễn ra ngày càng rõ nét: không ít cử nhân thất nghiệp hoặc làm việc trái ngành, trong khi doanh nghiệp lại thiếu hụt lao động kỹ thuật có tay nghề. Áp lực phải vào đại học khiến nhiều học sinh chọn ngành theo xu hướng hoặc theo kỳ vọng gia đình, thay vì dựa trên năng lực và sở thích. Hệ quả là tâm lý chán nản, bỏ học giữa chừng hoặc làm việc thiếu động lực, kém hiệu quả.
Bên cạnh đó, quá trình ôn thi căng thẳng cùng cảm giác thất bại nếu không đỗ đại học có thể tạo áp lực tâm lý kéo dài. Một số bạn trẻ có năng khiếu nổi trội ở các lĩnh vực nghề nghiệp, nghệ thuật hay kinh doanh lại không được định hướng phù hợp, dẫn đến bỏ lỡ cơ hội phát triển tối đa tiềm năng.
Đã đến lúc cần điều chỉnh cách tiếp cận: thành công không chỉ được đo bằng tấm bằng đại học, mà còn thể hiện ở khả năng tự lập, tạo thu nhập ổn định, tìm thấy ý nghĩa trong công việc và đóng góp giá trị tích cực cho cộng đồng.
Con đường đến thành công không phải là một “làn đường độc đạo”, mà là một mạng lưới đa dạng với nhiều lựa chọn phù hợp năng lực, hoàn cảnh và mục tiêu của từng cá nhân.
Học nghề: Lựa chọn thực tiễn, nhanh chóng gia nhập thị trường lao động
Các chương trình trung cấp, cao đẳng nghề chú trọng kỹ năng thực hành, giúp người học thành thạo tay nghề và có thể làm việc ngay sau khi tốt nghiệp. Thời gian đào tạo thường từ 1-3 năm, chi phí thấp hơn bậc đại học, nhờ đó người học sớm có thu nhập và tích lũy kinh nghiệm.
Trong bối cảnh doanh nghiệp thiếu hụt lao động kỹ thuật, nhiều lĩnh vực như công nghệ thông tin, cơ khí, điện - điện tử, du lịch, chăm sóc sắc đẹp, y tế… đang “khát” nhân lực tay nghề cao. Tỷ lệ có việc làm của sinh viên tốt nghiệp nghề ở nhiều ngành luôn ở mức cao; không ít trường hợp được doanh nghiệp tuyển dụng ngay từ khi chưa ra trường. Người thợ giỏi, có kỹ năng vững vàng ngày càng được xã hội ghi nhận với mức thu nhập cạnh tranh.
Du học nghề: Kết hợp tay nghề và trải nghiệm quốc tế
Du học nghề đang trở thành xu hướng tại một số quốc gia có hệ thống đào tạo nghề phát triển như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc. Mô hình này cho phép sinh viên học tập theo chương trình chuẩn quốc tế, tiếp cận công nghệ, thiết bị hiện đại và môi trường làm việc chuyên nghiệp.
Nhiều quốc gia có chính sách tạo điều kiện để du học sinh nghề ở lại làm việc sau tốt nghiệp, mở ra cơ hội thu nhập ổn định và thậm chí định cư lâu dài. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, người học còn phát triển kỹ năng ngoại ngữ, tác phong công nghiệp và khả năng thích ứng đa văn hóa. Dù chi phí ban đầu có thể cao, nhưng kinh nghiệm quốc tế là lợi thế đáng kể khi trở về Việt Nam hoặc khi tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp toàn cầu.
Khởi nghiệp nhỏ: Biến đam mê thành sự nghiệp
Trong kỷ nguyên số, khởi nghiệp không còn là câu chuyện xa vời. Với một ý tưởng khả thi, sự kiên trì và tinh thần học hỏi, người trẻ có thể bắt đầu từ quy mô nhỏ, tận dụng nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội để tiếp cận khách hàng.
Ưu điểm của con đường này là tính tự chủ cao, linh hoạt về thời gian và khả năng biến sở thích thành nguồn thu nhập. Quá trình khởi nghiệp cũng là môi trường rèn luyện toàn diện về marketing, tài chính, quản trị và chăm sóc khách hàng. Tuy nhiên, đây không phải lựa chọn “dễ dàng”: người trẻ cần chuẩn bị tâm thế chấp nhận rủi ro, kiên trì trước thất bại và liên tục cập nhật kiến thức.
Tự học và tích lũy kinh nghiệm: Nền tảng bền vững trong kỷ nguyên số
Ngày nay, tri thức không còn giới hạn trong giảng đường. Internet, các khóa học trực tuyến mở (MOOCs), sách chuyên ngành, hội thảo, podcast… mang đến nguồn học liệu phong phú. Tham gia dự án thực tế, làm thêm, thực tập hay hoạt động tình nguyện giúp người trẻ tích lũy kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp từ sớm.
Bên cạnh kiến thức chuyên môn, các kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và khả năng thích ứng ngày càng được nhà tuyển dụng đánh giá cao. Không ít người lựa chọn theo đuổi các chứng chỉ nghề nghiệp, chứng chỉ kỹ năng được công nhận trong ngành thay vì chỉ tập trung vào bằng cấp truyền thống, bởi giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao.
Đa dạng hóa lựa chọn không có nghĩa là phủ nhận vai trò của đại học, mà là mở rộng cơ hội để mỗi người trẻ tìm được con đường phù hợp nhất với năng lực và khát vọng của mình.
Thực tế cho thấy, thành công không chỉ đi qua cánh cổng đại học. Nhiều người trẻ đã lựa chọn hướng đi khác và đạt được kết quả đáng ghi nhận nhờ sự kiên trì, tinh thần học hỏi và quyết tâm theo đuổi mục tiêu.
Trần Văn Tùng là một ví dụ điển hình. Không tham gia kỳ thi đại học, Tùng lựa chọn học Cao đẳng nghề Chế biến món ăn. Bắt đầu từ vị trí phụ bếp, anh kiên trì rèn luyện kỹ năng, tích lũy kinh nghiệm qua từng môi trường làm việc, trong đó có khách sạn tiêu chuẩn 5 sao. Sau 7 năm nỗ lực, Tùng đã xây dựng được chuỗi 3 nhà hàng, tạo việc làm cho nhiều lao động trẻ. Theo anh, điều làm nên một đầu bếp giỏi không nằm ở tấm bằng, mà ở tay nghề vững vàng, thái độ cầu thị và niềm đam mê với nghề.
Nguyễn Thị Mai lại chọn hướng đi du học nghề ngành Cơ điện tử tại Đức. Thời gian đầu, Mai gặp không ít khó khăn về ngôn ngữ và khác biệt văn hóa. Tuy nhiên, chương trình đào tạo gắn chặt lý thuyết với thực hành tại doanh nghiệp giúp cô nhanh chóng nâng cao tay nghề. Sau khi tốt nghiệp, Mai được tuyển dụng chính thức vào một tập đoàn sản xuất ô tô lớn tại Đức với mức thu nhập ổn định. Với cô, du học nghề không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp mà còn là cơ hội trưởng thành và khẳng định năng lực bản thân trong môi trường quốc tế.
Trong khi đó, Lê Minh An rẽ sang hướng khởi nghiệp khi không trúng tuyển ngành đại học mong muốn. Từ niềm đam mê thời trang, An chủ động tham gia các khóa học trực tuyến về thiết kế và marketing, đồng thời bắt đầu kinh doanh nhỏ trên nền tảng số. Tự mình đảm nhận từ khâu thiết kế, sản xuất đến quảng bá sản phẩm, cô từng bước xây dựng thương hiệu riêng. Sau 4 năm, An đã phát triển hệ thống bán hàng trực tuyến ổn định, mở xưởng may và cửa hàng trực tiếp. Theo An, điều quan trọng nhất không phải là lựa chọn con đường nào, mà là sự kiên trì, linh hoạt và tinh thần học hỏi không ngừng.
Những câu chuyện trên cho thấy: khi người trẻ hiểu rõ năng lực, dám lựa chọn và bền bỉ theo đuổi mục tiêu, mỗi con đường đều có thể dẫn tới thành công bền vững.
Để lựa chọn hướng đi phù hợp, người trẻ và gia đình cần thay đổi cách tiếp cận trong định hướng nghề nghiệp.
Với học sinh, sinh viên, điều quan trọng trước hết là hiểu mình: mình thực sự yêu thích lĩnh vực nào, có thế mạnh gì, giá trị cốt lõi ra sao và mong muốn cuộc sống tương lai như thế nào. Việc tự đánh giá năng lực một cách khách quan sẽ giúp các em tránh chọn nghề theo cảm tính hoặc theo áp lực bên ngoài. Bên cạnh đó, cần chủ động tìm hiểu đầy đủ thông tin về các con đường sau THPT, từ đại học, cao đẳng, học nghề đến du học nghề hay khởi nghiệp.
Dù lựa chọn hướng đi nào, việc đầu tư cho kỹ năng chuyên môn và kỹ năng mềm - như giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian, tư duy phản biện - là yếu tố then chốt. Thị trường lao động luôn thay đổi, vì vậy tinh thần học tập suốt đời, sẵn sàng thích ứng và không ngại thử thách sẽ giúp người trẻ đứng vững trong môi trường cạnh tranh.
Với gia đình, thay đổi tư duy còn có ý nghĩa quyết định. Cha mẹ cần nhìn nhận rằng thành công không chỉ được đo bằng tấm bằng đại học. Mỗi con có một năng lực, cá tính và tốc độ phát triển khác nhau. Việc lắng nghe, tôn trọng nguyện vọng và đồng hành cùng con trong quá trình tìm hiểu thông tin sẽ giúp các em tự tin hơn với lựa chọn của mình.
Gia đình cũng cần đánh giá đúng giá trị của lao động kỹ năng trong xã hội hiện đại - nơi tay nghề vững vàng, thái độ chuyên nghiệp và khả năng sáng tạo ngày càng được đề cao. Thay vì chỉ quan tâm đến điểm số, phụ huynh nên tạo môi trường khuyến khích con phát triển toàn diện: kỹ năng sống, khả năng giải quyết vấn đề, tinh thần trách nhiệm và ý thức tự lập.
Khi người trẻ chủ động hiểu mình và gia đình trở thành điểm tựa thay vì áp lực, việc định hướng nghề nghiệp sẽ trở nên thực chất và bền vững hơn.
Câu hỏi “Không vào đại học có phải là thất bại?” cần được trả lời dứt khoát: Không. Không vào đại học không đồng nghĩa với thất bại, mà đơn giản là lựa chọn một hướng đi khác trên hành trình lập thân, lập nghiệp.
Thành công không thể được đo bằng một tấm bằng hay một chức danh. Giá trị đích thực nằm ở việc mỗi người có tìm thấy sự phù hợp với công việc mình làm hay không, có tạo ra thu nhập chính đáng, đóng góp tích cực cho gia đình và xã hội hay không, và có không ngừng phát triển bản thân để làm chủ cuộc sống của mình hay không.
Trong bối cảnh thị trường lao động biến động nhanh, doanh nghiệp ngày càng coi trọng năng lực thực tế, kỹ năng nghề nghiệp, khả năng học hỏi và thích ứng hơn là bằng cấp đơn thuần. Người trẻ không đi theo con đường đại học vẫn có thể trở thành chuyên gia giỏi, thợ lành nghề có thu nhập cao, doanh nhân thành đạt hoặc những cá nhân đóng góp thiết thực cho cộng đồng - nếu có định hướng rõ ràng, đam mê, kỷ luật và sự bền bỉ.
Dù lựa chọn đại học, học nghề, du học nghề, khởi nghiệp hay tự học, điều quan trọng nhất là hiểu mình, dám chịu trách nhiệm với quyết định của mình và kiên trì theo đuổi mục tiêu đã chọn. Mỗi hành trình đều có thử thách riêng, nhưng cũng mở ra cơ hội riêng. Khi người trẻ tự tin và nỗ lực không ngừng, bất kỳ con đường nào cũng có thể dẫn đến một tương lai vững vàng và đáng tự hào.
