Định vị trung học nghề

Trên cơ sở đó, mô hình này sẽ khắc phục tình trạng “kẹt giữa” giữa giáo dục phổ thông và đào tạo nghề, qua đó phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Bài học từ quá khứ

Ông Trần Quang Tứ - Giám đốc Trung tâm Giáo dục thường xuyên - Giáo dục nghề nghiệp Ba Tri (Vĩnh Long), cho rằng từ thực tiễn các mô hình tương tự trung học nghề trước đây, có thể rút ra nhiều bài học quan trọng. Trước hết, mục tiêu đào tạo chưa rõ ràng, chủ yếu hướng đến học sinh có học lực yếu, không đủ điều kiện theo học chương trình văn hóa THPT, nên chưa trở thành lựa chọn ưu tiên của người dân.

Bên cạnh đó, chuẩn đầu ra và giá trị văn bằng chưa được công nhận đầy đủ, thiếu tính chặt chẽ, rõ ràng, khiến người học gặp khó khăn trong việc liên thông lên các bậc học cao hơn. Việc dạy nghề, dạy văn hóa THPT còn tách rời cũng làm nảy sinh quan điểm phân biệt giữa “học chữ” và “học nghề” trong xã hội.

Ngoài ra, đội ngũ cán bộ, giáo viên cùng cơ sở vật chất của các cơ sở giáo dục còn yếu và thiếu, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới; thiếu gắn kết mối liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp và thị trường lao động.

Cũng rút kinh nghiệm từ các mô hình trung học kỹ thuật, trung học nghề trước đây, theo ông Phạm Kim Thư - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Hữu Nghị (Nghệ An), bài học lớn nhất là thiếu một định vị rõ ràng về mục tiêu và lộ trình học tập của người học. Các chương trình trước đây thường bị “kẹt giữa” giáo dục phổ thông và đào tạo nghề, chưa đủ nền tảng văn hóa để học tiếp, cũng chưa đủ kỹ năng để làm việc bền vững trên thị trường lao động.

Bên cạnh đó, chuẩn đầu ra và cơ chế công nhận văn bằng chưa rõ ràng là hạn chế căn bản. Việc thiếu chuẩn hóa khiến người học gặp khó khăn khi liên thông, chuyển đổi hoặc tham gia thị trường lao động, làm giảm sức hấp dẫn của các chương trình này trong xã hội.

Một bài học quan trọng khác ông Phạm Kim Thư chỉ ra là điều kiện bảo đảm chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu. Nhiều cơ sở thiếu giáo viên có năng lực dạy học tích hợp văn hóa - nghề nghiệp, cơ sở vật chất lạc hậu, mô hình đào tạo ít gắn với doanh nghiệp và thực tiễn sản xuất.

“Từ những kinh nghiệm đó, có thể khẳng định trung học nghề theo Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) chỉ có thể thành công nếu được triển khai như bậc học hoàn chỉnh, có chuẩn đầu ra rõ ràng, lộ trình học tập và nghề nghiệp thông suốt, có điều kiện bảo đảm chất lượng tương xứng và được xã hội thừa nhận đúng vị thế.

Việc “đổi tên” hay “điều chỉnh kỹ thuật” nếu không đi kèm đổi mới căn bản về tư duy và thiết kế chương trình sẽ khó tránh lặp lại những hạn chế của các mô hình trong quá khứ”, ông Phạm Kim Thư nhận định.

Bảo đảm điều kiện triển khai

Để triển khai hiệu quả mô hình trường trung học nghề, ông Lê Văn Hòa – Giám đốc Trung tâm GDTX – Tin học, Ngoại ngữ tỉnh Quảng Trị – cho rằng cần thiết kế lại hệ thống giáo dục nghề nghiệp theo hướng sáp nhập các trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên với các trường trung cấp nghề công lập trên địa bàn, hình thành trường trung học nghề. Giải pháp này không chỉ giúp tận dụng hiệu quả cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ hiện có, tránh lãng phí, mà còn góp phần tinh gọn bộ máy quản lý.

Khi thực hiện sáp nhập theo mô hình này, trường trung học nghề mới hình thành sẽ hội tụ đầy đủ đội ngũ giáo viên dạy văn hóa cấp THPT đạt chuẩn, đồng thời sở hữu đội ngũ giáo viên dạy nghề có tay nghề cao cùng hệ thống thiết bị hiện đại. Qua đó, tình trạng cạnh tranh không cần thiết trong công tác tuyển sinh đầu vào cũng được khắc phục.

Một trường trung học nghề có đầy đủ các yếu tố đảm bảo chất lượng dạy văn hóa, đào tạo nghề sẽ tạo được lòng tin từ người dân và doanh nghiệp. Thậm chí, các trường cao đẳng nghề nếu hoạt động kém hiệu quả cũng có thể chuyển thành trung học nghề để tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả phục vụ cho người dân và định hướng phân luồng phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Ông Trần Quang Tứ thì quan tâm trước hết đến hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý; cần làm rõ vị trí của trung học nghề trong hệ thống giáo dục quốc dân. Cùng với đó, chú trọng phát triển đội ngũ nhà giáo; quan tâm đầu tư, phát triển cơ sở vật chất, thực hành; phối hợp, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp để học sinh được tiếp cận với việc thực hành, thực tập trong quá trình học tập. Đó là những điều kiện cơ bản để phát huy được mô hình trung học nghề trong thực tiễn.

Đưa ra những điều kiện nền tảng, ông Phạm Kim Thư cũng cho rằng, cần ban hành kịp thời các văn bản hướng dẫn dưới luật, làm rõ vị trí pháp lý của trung học nghề trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặc biệt là mối quan hệ với giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp ở các trình độ cao hơn. Đây là cơ sở quan trọng để thống nhất nhận thức, tránh tình trạng mỗi địa phương, mỗi cơ sở hiểu và triển khai theo cách khác nhau.

Đồng thời, xây dựng chương trình khung và chuẩn đầu ra quốc gia cho trung học nghề theo hướng tích hợp văn hóa, nghề nghiệp, kỹ năng nền tảng, bảo đảm khả năng liên thông. Chuẩn đầu ra phải được xác định rõ, đo lường được, có khả năng đối sánh với các trình độ trong nước và quốc tế, khắc phục tình trạng “học xong nhưng chưa biết đứng ở đâu” như các mô hình trước đây.

Cùng với đó, chuẩn bị đội ngũ nhà giáo theo hướng dạy học tích hợp. Giáo viên trung học nghề không chỉ là giáo viên nghề truyền thống, mà cần được bồi dưỡng thêm về sư phạm lứa tuổi, giáo dục phổ thông cốt lõi, kỹ năng hướng nghiệp, phương pháp dạy học theo năng lực. Song song với đó là cơ chế sử dụng linh hoạt chuyên gia, kỹ sư, người lao động kỹ thuật từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy.

“Một điều kiện quan trọng khác là phát huy cơ sở vật chất và mạng lưới doanh nghiệp hiện có của hệ thống giáo dục nghề nghiệp, tránh đầu tư dàn trải, hình thức. Doanh nghiệp cần được xác định là một chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, tổ chức thực hành đến đánh giá kỹ năng nghề.

Cuối cùng là chính sách tài chính và truyền thông phù hợp, bảo đảm công bằng giữa các loại hình trường, đồng thời thay đổi nhận thức xã hội về trung học nghề như một lựa chọn học tập chính đáng, có triển vọng phát triển lâu dài, không phải “con đường thứ yếu” sau THCS”, ông Phạm Kim Thư cho hay.

“Phải gắn đào tạo nghề với nhu cầu lao động của doanh nghiệp. Học sinh trường trung học nghề được thực hành ngay tại công xưởng, nhà máy của doanh nghiệp.”

Theo ông Lê Văn Hòa, đây là điều kiện quan trọng để học sinh được trực tiếp trải nghiệm học nghề dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia, công nhân tay nghề cao và thợ lành nghề, đồng thời trở thành kênh kết nối hiệu quả với thị trường lao động thông qua việc tiếp cận thông tin nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Cách làm này cũng góp phần giải quyết bài toán đầu tư thiết bị và công nghệ tại các trung tâm – vốn đòi hỏi chi phí lớn nhưng khó khai thác hiệu quả.