Một sai lầm không phải toàn bộ con người

Các em có thể không đồng tình với những gì Chí đã làm, nhưng xin đừng vội ghét con người ấy. Bởi đằng sau những cơn say, những lời chửi bới và hành vi hung hãn là một cuộc đời bị đẩy ra bên lề làng Vũ Đại, một con người nhiều lần muốn trở về làm người lương thiện nhưng không tìm được lối về. Tiếng kêu “Tao muốn làm người lương thiện!” và câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” ở cuối tác phẩm khiến người đọc nhận ra bi kịch của một con người bị tước mất cơ hội được nhìn nhận như một… con người.

Có những điều trong cuộc sống cũng cần được đọc chậm như thế. Chúng ta thường nhìn thấy hành vi trước khi biết hoàn cảnh, nghe một lời kể trước khi hiểu toàn bộ câu chuyện, rồi đưa ra kết luận khi người trong cuộc còn chưa kịp nói hết những gì đã xảy ra. Một lời bình luận có thể chỉ mất vài giây để viết xuống, nhưng những tổn thương nó gây ra đôi khi kéo dài nhiều năm.

Mạng xã hội khiến khoảng cách giữa sự việc và phán xét ngày càng ngắn. Một cán bộ vướng sai phạm có thể trở thành đối tượng cho những lời chế giễu, công kích. Một gia đình đổ vỡ dễ bị biến thành câu chuyện để người ngoài bàn tán. Trong những cuộc tranh luận ấy, người ta thường nhanh chóng đứng về một phía, tìm kiếm những chi tiết củng cố định kiến của mình và quên mất rằng thông tin trước mắt chưa chắc đã đầy đủ. Đám đông có thể nhân danh công lý để lên án, nhưng không phải mọi lời lên án đều xuất phát từ mong muốn bảo vệ lẽ phải.

Tôi từng biết một câu chuyện buồn trong môi trường giáo dục. Trong một kỳ thi quan trọng, một thầy hiệu trưởng đã xử lý vi phạm của một cán bộ coi thi theo trách nhiệm được giao. Người cán bộ ấy sau đó bị xử lý kỷ luật. Điều đáng nói là người bị kỷ luật không oán trách thầy hiệu trưởng. Tuy nhiên, sự việc lại kéo theo những lời bàn tán và sức ép từ những người xung quanh. Thầy hiệu trưởng dần rơi vào trạng thái bất an, luôn cảm thấy mình có lỗi, dù ban đầu thầy chỉ thực hiện trách nhiệm của người đứng đầu trong một kỳ thi.

Áp lực kéo dài khiến đời sống tinh thần của thầy bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Rồi một ngày, thầy xảy ra xô xát với một đồng nghiệp trong trường. Đó là hành vi cần được nhìn nhận nghiêm túc, bởi bất kỳ ai cũng phải chịu trách nhiệm về cách mình ứng xử với người khác. Nhưng sau sự việc, bên cạnh những ý kiến phê bình, thầy còn phải đối diện với những lời cay nghiệt như “ác giả ác báo”, “nghiệp quật”, “xứng đáng”. Những lời ấy lạnh lùng đến mức người ta gần như quên rằng phía sau một sự việc đáng tiếc vẫn là một con người đang phải đối diện với những tổn thương của chính mình.

Tôi không kể câu chuyện này để bênh vực một hành vi sai trái, càng không có ý phủ nhận những hệ lụy mà nó gây ra. Điều khiến tôi day dứt là cách một con người bị nhìn nhận sau khi vấp ngã. Khi thầy làm đúng trách nhiệm, có thể đã có những người không đồng tình.

Khi thầy rơi vào khủng hoảng, có người đứng ngoài phán xét. Và khi thầy mắc sai lầm, những lời kết án lại xuất hiện như thể người ta đã chờ sẵn khoảnh khắc ấy để khẳng định nhận định của mình. Trong vòng xoáy đó, có mấy ai dừng lại để tự hỏi người thầy đã trải qua những gì, đã chịu đựng bao lâu, và liệu sự việc có thể được nhìn nhận đầy đủ hơn hay không?

Một người có thể làm đúng trong hoàn cảnh này rồi mắc sai lầm ở hoàn cảnh khác. Một hành vi đáng trách không nhất thiết xóa sạch mọi điều đáng trân trọng ở người đã thực hiện nó. Hiểu được nguyên nhân dẫn đến sai lầm cũng không đồng nghĩa với việc coi sai lầm ấy là đúng. Đáng tiếc, trong những cuộc phán xét vội vàng, người ta thường dễ dàng xóa nhòa ranh giới ấy: hoặc bênh vực một người đến mức bỏ qua lỗi lầm, hoặc chỉ vì một lỗi lầm mà phủ nhận toàn bộ con người họ.

Trong trường học, điều này càng đáng để những người làm nghề giáo suy ngẫm. Một học sinh thường xuyên vi phạm nội quy, học tập sa sút, đôi khi bị gắn nhãn là lười biếng, vô ý thức hoặc khó dạy bảo. Nhưng đằng sau một lần bỏ học có thể là những buổi tối em phải trông em nhỏ để cha mẹ đi làm; đằng sau thái độ bất cần có thể là những lần em cố gắng nhưng liên tục thất bại. Không phải trường hợp nào cũng như vậy, và thầy cô không thể lấy hoàn cảnh làm lý do để bỏ qua kỷ luật.

Tuy nhiên, nếu chỉ biết phê bình mà không tìm hiểu nguyên nhân, chúng ta có thể xử lý được biểu hiện trước mắt nhưng bỏ lỡ cơ hội thay đổi một con người. Một giáo viên chủ nhiệm có kinh nghiệm hẳn từng gặp tình huống ấy: học sinh mắc lỗi, cả lớp chờ xem em sẽ bị phê bình thế nào, phụ huynh mong thầy cô có biện pháp thật nghiêm khắc.

Đôi khi, điều cần thiết nhất lại là một cuộc trò chuyện riêng sau giờ học. Thầy cô hỏi em đã xảy ra chuyện gì, lắng nghe câu trả lời, phân tích hậu quả và yêu cầu em chịu trách nhiệm. Sự cảm thông không nằm trong việc xóa lỗi cho học trò. Nó nằm ở chỗ người lớn vẫn dành cho em một con đường để sửa chữa, thay vì biến lỗi lầm thành bản án về toàn bộ nhân cách.

Thấu cảm không phải là đứng về phía người mắc lỗi bất kể đúng sai. Cũng không phải thứ tình cảm mềm yếu khiến những nguyên tắc bị bỏ quên. Thấu cảm là khả năng nhìn một sự việc từ nhiều phía, nhận ra những giới hạn trong hiểu biết của bản thân và phân biệt giữa việc yêu cầu một người chịu trách nhiệm với việc phủ nhận phẩm giá của họ. Một xã hội văn minh cần có những chuẩn mực để bảo vệ điều đúng, nhưng cũng cần đủ tỉnh táo để không biến sự trừng phạt thành thú vui của đám đông.

Nam Cao đã để Chí Phèo chết trong một bi kịch không thể đảo ngược. Ngoài đời, không phải mọi câu chuyện đều kết thúc như thế. Một người có thể đứng dậy sau sai lầm nếu được trao cơ hội; một học sinh có thể thay đổi nếu có người không vội buông tay; một đồng nghiệp đang khủng hoảng có thể tìm lại sự cân bằng nếu xung quanh còn những người biết lắng nghe. Đôi khi, điều một con người cần không phải là lời phán xét thứ mười, mà là một người đủ bình tĩnh để nói rằng: việc anh làm là sai, nhưng anh vẫn có cơ hội sửa sai.

Mỗi ngày, chúng ta đều có thể bắt gặp những điều đáng phê phán. Nhưng giữa quyền được lên tiếng và thói quen kết án, giữa sự nghiêm khắc và lòng cay nghiệt, vẫn có một khoảng cách cần được gìn giữ. Tôi vẫn thường nhắc học trò khi dạy Chí Phèo: Hãy đọc đến tận cùng số phận nhân vật trước khi đưa ra nhận xét về con người. Bài học ấy không chỉ dành cho những trang văn. Trong cuộc sống, trước khi phán xét một ai đó, hãy thử chậm lại một chút. Không phải để bênh vực điều sai, mà để hiểu rằng một sai lầm, dù đáng trách đến đâu, cũng không thể đại diện cho toàn bộ một con người.