Gửi bình luận
Khi đưa vào sách giáo khoa, bài thơ và bản dịch "Nam quốc sơn hà" từng gây tranh luận về tác giả, bản dịch. Trong đó, sách từ gần 40 năm trước đã đặt dấu hỏi chấm về tác giả.
Tranh cãi về tác giả
Những ngày gần đây, việc SGK ngữ văn lớp 9 bộ “Cánh diều” của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đề tên tác giả bài thơ "Nam quốc sơn hà" là “KHUYẾT DANH” đang gây tranh luận trên mạng xã hội.
Trong phần chú thích ngay bên dưới tiêu đề bài thơ, sách giải thích về nguồn gốc bài thơ như sau: “Bài thơ Sông núi nước Nam hiện chưa rõ tác giả, được chép trong sách Lĩnh Nam chích quái…”.
Cuốn sách do các tác giả Nguyễn Minh Thuyết (Tổng chủ biên), Đỗ Ngọc Thống (chủ biên), Đỗ Thu Hà, Phạm Thị Thu Hương, Nguyễn Văn Lộc, Vũ Thanh biên soạn.
Trong khi đó, SGK ngữ văn lớp 8 của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” và “Chân trời sáng tạo” cũng để trống tên tác giả và có phần chú thích.
Trong SGK bộ “Chân trời sáng tạo” chú thích: “Tương truyền tác giả bài thơ là Lý Thường Kiệt. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa xác định được chính xác ai là tác giả bài thơ này”.
Lật lại SGK văn học 9 tập 1 dùng từ năm 1990 đến năm 2002, sách đề tên tác giả Lý Thường Kiệt bên dưới tên tác phẩm nhưng kèm theo dấu hỏi chấm “?”.
Tiểu dẫn về tác giả Lý Thường Kiệt được ghi như sau: “Nam quốc sơn hà là bài thơ tương truyền Lí Thường Kiệt đã đọc để cổ vũ tướng sĩ khi chống Tống ở sông Cầu năm 1077…”.
Phần chú giải về tác phẩm cũng viết: “Bài thơ không có đề. Đầu đề do người thời nay đặt thêm. Lai lịch bài thơ này chưa rõ ràng. Theo sử sách thì bài thơ này được thần đọc hai lần, một lần giúp Lê Hoàn chống Tống (981), một lần giúp Lí Thường Kiệt chống Tống. Ở đây tạm để tên Lí Thường Kiệt như là người sử dụng bài thơ, là theo tương truyền từ lâu".
SGK ngữ văn lớp 7 tập 1 từ năm 2003 đến năm 2023, tác giả không được đề cập trong văn bản chính thức mà chỉ xuất hiện ở chú thích. Lần này, tác giả được viết như sau: “… bài Sông núi nước Nam (nhan đề do người đời sau đặt). Nguyên văn bài thơ chữ Hán cũng có nhiều dị bản.
Chưa rõ tác giả bài thơ là ai. Sau này có nhiều sách (kể cả bức sơn mài ở Viện Bảo tàng Lịch sử được chụp in lại trên đây) ghi là Lí Thường Kiệt.
Có nhiều lời kể về sự ra đời của bài thơ, trong đó có truyền thuyết: Năm 1077, quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy xâm lược nước ta. Vua Lí Nhân Tông sai Lí Thường Kiệt đem quân chặn giặc ở phòng tuyến sông Như Nguyệt (một khúc của sông Cầu, nay thuộc huyện Yên Phong, Bắc Ninh), bỗng một đêm, quân sĩ chợt nghe từ trong đền thờ hai anh em Trương Hống và Trương Hát – hai vị tướng đánh giặc giỏi của Triệu Quang Phục, được tôn là thần sông Như Nguyệt - có tiếng ngâm bài thơ này”.
Trong cả hai cuốn SGK được sử dụng trong 36 năm trước đó, đều ghi tên nhà “Lí" thay vì “Lý" như bản hiện hành.
Tranh cãi về bản dịch
Trước đó, trong chương trình Giáo dục phổ thông 2006, SGK ngữ văn lớp 7 tập 1 từng tạo nên một phen tranh cãi kịch liệt về bản dịch.
Khi đó, sách sử dụng bản dịch của dịch giả Lê Thước - Nam Trân về bài thơ “Nam quốc sơn hà”: Sông núi nước Nam vua Nam ở/ Vằng vặc sách trời chia xứ sở/ Giặc dữ cớ sao phạm đến đây/ Chúng mày nhất định phải tan vỡ.
Bản dịch thơ này gây ra những ý kiến trái chiều và có sự so sánh với bản dịch quen thuộc của nhà sử học Trần Trọng Kim.
Theo một số tài liệu ghi nhận, bản dịch thơ của Lê Thước - Nam Trân có từ năm 1977, là năm ra đời của cuốn Thơ văn Lý Trần. Song bao thế hệ học trò Việt Nam học văn, học sử đều quen với bản dịch của Trần Trọng Kim và bản này dễ đi vào lòng người.
Ngoài bản dịch thơ của Lê Thước - Nam Trân, trang 63 của SGK này cũng dẫn thêm 2 bản dịch.
Bản dịch trên nguyên bản bức sơn mài ở Viện Bảo tàng Lịch sử: “Sông núi nước Nam vua Nam ở/ Sách trời phân định đã rạch ròi/ Cớ sao giặc cướp xâm phạm tới/ Chúng bay thất bại hãy chờ coi”.
Bản dịch của nhà thơ, dịch giả Ngô Linh Ngọc: “Đất nước Đại Nam, Nam đế ngự/ Sách trời định phận rõ non sông/ Cớ sao nghịch tặc sang xâm phạm?/ Bay hãy chờ coi, chuốc bại vong”.
SGK ngữ văn lớp 7, tập 1 của Chương trình Giáo dục phổ thông 2006 do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành. Nhóm tác giả chủ biên gồm Nguyễn Khắc Phi, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Minh Thuyết, Trần Đình Sử.
Theo ghi nhận chung, bài thơ có khoảng 30 dị bản.
Ngoài 2 lần tranh luận khi đưa vào SGK, bài thơ cũng gặp phải những tranh luận khác về thời điểm và hoàn cảnh ra đời, về câu chữ trong nguyên tác, cách viết "Lí Nhân Tông", "Lí Thường Kiệt" hay "Lý Nhân Tông", "Lý Thường Kiệt"…
Trao đổi với phóng viên Dân trí chiều 7/1, đại diện Bộ GD&ĐT cho biết đã nắm được thông tin tranh luận trái chiều về tác giả của bài thơ. Bộ GD&ĐT đang tiến hành rà soát.
