Nội trú - lò luyện những bác sĩ 'thép'

TS.BS Nguyễn Hoàng Bình, Trưởng khoa Ngoại Lồng ngực, Bệnh viện Chợ Rẫy, TP HCM, vẫn vẹn nguyên ký ức về ngày ông cùng đồng nghiệp Nguyễn Thái An, nay là Trưởng khoa Hồi sức phẫu thuật tim, khởi đầu chương trình nội trú Khoa Ngoại Lồng ngực năm 1997. Vị Trưởng khoa thời bấy giờ đã chào đón hai bác sĩ trẻ bằng câu nói: "Từ giờ hai cậu hãy trong tâm thế là 'nô lệ cho y khoa'".

Ban đầu, bác sĩ Bình chưa hiểu hết ý nghĩa sâu xa của câu nói đó. Phải đến khi thực sự dấn thân vào guồng quay công việc, ông mới thấm thía. Hai ông là bác sĩ nội trú đầu tiên của Bộ môn Ngoại Lồng ngực, Trường Đại học Y Dược TP HCM. Họ túc trực liên tục, biến phòng trực thành chỗ ăn ngủ. Sáu tháng đầu, họ luân phiên trực cách ngày, khám bệnh, làm thủ thuật, chạy cấp cứu, phụ mổ.

"Sáu tháng ấy, tôi dễ dàng chìm vào giấc ngủ ngay khi đặt lưng xuống. Ăn uống thất thường đã trở thành đặc điểm của người làm ngoại khoa", bác sĩ Bình hồi tưởng. Những dịp cuối tuần hiếm hoi vắng bệnh, ông mới có thời gian thư giãn bằng cách lắng nghe chương trình Làn Sóng Xanh qua chiếc radio cũ của khoa.

Bác sĩ Bình nhìn nhận những năm ấy không chỉ gian khổ, chúng là nền tảng vững chắc. Tích lũy kiến thức chuyên môn. Rèn luyện kỹ năng thực hành. Nâng cao khả năng xử lý tình huống cấp bách. Môi trường bệnh viện buộc họ phải không ngừng học hỏi, làm việc dưới áp lực cao, gánh vác trách nhiệm đối với sinh mệnh.

Sau 6 năm đại học y khoa, bác sĩ mới ra trường chưa được phép hành nghề mà có ba hướng lựa chọn. Một là thực hành 12 tháng để đáp ứng điều kiện cấp giấy phép hành nghề rồi đi làm. Hai là học thạc sĩ trong 1,5-2 năm. Ba là thi tuyển vào chương trình bác sĩ nội trú kéo dài 3 năm. Cả ba hướng đều đòi hỏi bác sĩ tiếp tục học tập và làm việc. Trong đó, nội trú có đặc thù là đào tạo chuyên khoa toàn thời gian gắn chặt với bệnh viện, bác sĩ vừa đảm nhiệm công việc lâm sàng, khám và điều trị người bệnh, trực, học các chuyên ngành liên quan, vừa phải hoàn thành các học phần, kiểm tra và nghiên cứu, luận văn tốt nghiệp. Đây cũng là giai đoạn bác sĩ được tiếp xúc liên tục với các ca bệnh, buổi hội chẩn, những đêm trực và tình huống thực tế dưới sự hướng dẫn của những bác sĩ giàu kinh nghiệm.

Bác sĩ nội trú là hình thức đào tạo sau đại học chuyên sâu và thực hành đỉnh cao trong ngành Y, chỉ dành riêng cho bác sĩ đa khoa tốt nghiệp loại khá trở lên và chỉ được phép dự thi một lần duy nhất ngay sau khi tốt nghiệp đại học.

Chương trình này kéo dài 3 năm học tập và thực hành toàn thời gian, cường độ cao tại các bệnh viện thực hành trung ương/lớn. Khi hoàn thành, học viên sẽ đồng thời nhận được Bằng Thạc sĩ y học và Chứng chỉ Bác sĩ nội trú, được công nhận là nguồn nhân lực y tế chất lượng cao, có năng lực chuyên môn và tay nghề vững vàng hàng đầu.

Chương trình đào tạo bác sĩ nội trú tại Việt Nam, khởi nguồn từ mô hình của Pháp và sau đó lan rộng toàn cầu, đã khẳng định vai trò là con đường tinh hoa trong ngành y. Đại học Y Hà Nội, đơn vị tiên phong với lịch sử từ năm 1974, chứng kiến sự phát triển vượt bậc của chương trình này. Ban đầu chỉ giới hạn cho một số ít sinh viên xuất sắc, chương trình mở rộng đáng kể để đáp ứng nhu cầu nhân lực y tế chất lượng cao của xã hội. Hiện nay, với 13 cơ sở đào tạo trên cả nước, chương trình nội trú vẫn là thử thách lớn, đòi hỏi sự cống hiến không ngừng từ các bác sĩ trẻ.

Bác sĩ Bình tốt nghiệp y khoa vào tháng 5 và thi nội trú vào tháng 9/1996. Đến tháng 10, ông biết kết quả nhưng phải chờ đến tháng 4 năm sau mới chính thức nhập học. Trong thời gian chờ đợi, ông làm trình dược viên cho một công ty nước ngoài với mức thu nhập đáng kể. Khi nhận được thông báo nhập học, ông từ bỏ công việc hiện tại không chút đắn đo, bởi lẽ "trở thành bác sĩ mới là nghề mà mình khát khao theo đuổi".

Hơn hai thập kỷ sau, kỳ thi nội trú vẫn giữ nguyên độ khó và tính cạnh tranh cao đối với sinh viên y khoa. Bác sĩ Nguyễn Minh Dũng, 29 tuổi, Khoa Ngoại Lồng ngực, Bệnh viện Chợ Rẫy, chọn nội trú vì nó "không phải con đường duy nhất nhưng là con đường hiệu quả nhất để tiếp thu kiến thức và kỹ năng".

Để giành suất nội trú, Dũng phải học đêm, cạnh tranh gay gắt với những sinh viên có thành tích nổi trội. Điều thôi thúc Dũng là hình ảnh những bác sĩ kiên quyết cứu sống bệnh nhân bị ngừng tim do vết dao đâm xuyên ngực, mà anh chứng kiến khi sinh viên năm thứ 6. Giữa lằn ranh sinh tử, các bác sĩ ngoại lồng ngực mở ngực bệnh nhân ngay tại phòng mổ Khoa Cấp cứu.

"Lúc đó tôi xác định phải theo chuyên ngành này, ngay tại Chợ Rẫy", Dũng kể.

Khi trở thành bác sĩ nội trú, anh không ít lần hoài nghi bản thân trước những ca phẫu thuật tim kéo dài 8-9 giờ, việc làm quen với máy hỗ trợ tuần hoàn ngoài cơ thể và áp lực sinh tử trong phòng mổ. Nhưng những mũi khâu da đầu tiên được đàn anh hướng dẫn, hay khoảnh khắc chứng kiến bệnh nhân ghép phổi tự thở không cần bình oxy, tiếp thêm động lực. "Những khoảnh khắc đó là phép màu", anh nói.

Bác sĩ Bùi Quan Thiên Phú, 31 tuổi, Khoa Phẫu thuật Ung bướu Tiết niệu, Bệnh viện Bình Dân, cũng bắt đầu từ khát khao học nghề trong môi trường thực tế. Từ học sinh ưu tú với điểm 9, 10 ở phổ thông, Phú phải làm quen với điểm 5, 6 tại Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch dù học hành miệt mài.

Giai đoạn đầu tại Bệnh viện Bình Dân, cơ sở tuyến cuối về ngoại khoa TP HCM, Phú làm việc từ 6h sáng đến nửa đêm, có những ca trực 36 tiếng liên tục. Một ca mổ nội soi phức tạp kéo dài từ 8h sáng đến 7h tối, anh đứng gần như bất động, không ăn uống, không đi vệ sinh.

"Trong phòng mổ, vì tập trung cao độ, thời gian trôi rất nhanh", Phú chia sẻ. "Bước ra khỏi phòng mổ mới hay trời đã tối đen, khi ấy mới cảm nhận sự mệt mỏi".

Phú nhớ mãi lần đầu được giao đóng bụng. Công việc mà đàn anh mất 30 phút, anh và bạn cùng khóa mất 1,5 giờ. Cả hai khâu tỉ mỉ từng lớp cân, cơ, mỡ, da, lòng lo lắng liệu vết mổ có kín và bệnh nhân có gặp biến chứng. Những thao tác nhỏ ấy chính là cách các bác sĩ trẻ học nghề từ những điều cơ bản nhất.

Vào năm nội trú thứ hai, Phú suy sụp khi chứng kiến một nữ bệnh nhân sinh năm 1991 mắc ung thư thực quản qua đời sau ca mổ phức tạp. Cú sốc giúp anh hiểu rõ hơn giới hạn của y học và cái giá của nghề phẫu thuật.

Mất 6 năm đại học và 3-4 năm nội trú, những bác sĩ nội trú ra trường ở tuổi 30 gần như mới có tháng lương đầu tiên. Trong khi đó, bạn bè cũng ở lứa tuổi đó nếu đi học những ngành khác thì đã ra làm có công việc và cuộc sống ổn định, thậm chí có vợ con, nhà cửa. Minh Dũng từng đi dạy kèm tiếng Anh với thu nhập rất tốt, có lần dao động giữa đi làm việc khác có thu nhập tốt hơn và học nội trú đầy áp lực, vất vả mà chưa có thu nhập ổn định. Nhưng rồi khát vọng cứu người, đam mê với mổ xẻ kéo anh lại.

Với Thiên Phú, sự đánh đổi còn bao gồm thời gian gia đình. Anh có con 16 tháng tuổi nhưng từ khi bé đi học, anh mới kịp đón con tan học đúng một lần vào chiều thứ bảy. Việc nhà chủ yếu nhờ cậy bố mẹ. Vợ anh cũng là bác sĩ tại Bệnh viện Bình Dân sau khi tốt nghiệp nội trú, nhưng hai người gần như không có thời gian ăn trưa cùng nhau, thường tự đi làm vì giờ mổ của anh rất thất thường.

Sau nhiều năm làm việc và tích lũy kinh nghiệm, bác sĩ Bình trở thành một trong những phẫu thuật viên lồng ngực chủ chốt của Chợ Rẫy. Ông dẫn dắt ca ghép phổi đầu tiên tại bệnh viện cho bệnh nhân 39 tuổi bị xơ phổi giai đoạn cuối. Sau ca ghép, bệnh nhân hồi phục và quay trở lại công việc.

Từ năm 2018, BS Bình tiên phong triển khai phẫu thuật lồng ngực bằng robot tại Chợ Rẫy, tham gia điều trị nhiều ca ung thư phổi phức tạp và hàng nghìn trường hợp cấp cứu, phẫu thuật, đưa người bệnh trở về từ lằn ranh sinh tử.

Với Dũng và Thiên Phú, những năm tháng đầu làm bác sĩ nội trú dần chuyển thành bước tiến trong nghề. Hai bác sĩ bắt đầu được giao phẫu thuật chính nhiều ca, thay vì chỉ hỗ trợ, dưới giám sát đàn anh.

Trải qua những năm tháng đầy mồ hôi, áp lực và nước mắt, khi được hỏi liệu có tiếp tục thi nội trú nếu có thể quay lại, cả ba bác sĩ đều có chung một câu trả lời.

"Chắc chắn. Đó là ước mơ suốt 6 năm học y của tôi".