Học sinh thời gen Z cần kỹ năng gì để không bị AI thay thế?

Với học sinh thế hệ Gen Z, việc trang bị một hệ kỹ năng phù hợp không chỉ giúp các em thích nghi, mà còn tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường lao động tương lai.

Tiếp cận AI một cách cân bằng

Theo TS Phạm Hồng Hoa - Phó Hiệu trưởng Trường Nam Úc Scotch AGS (TPHCM), khi nói đến AI trong giáo dục, điều quan trọng nhất là phải có cách tiếp cận cân bằng. “Không nên nhìn AI theo hai thái cực: Hoặc quá lạc quan, xem AI là ‘cứu cánh’ cho mọi vấn đề học tập; hoặc quá lo ngại và tìm cách né tránh. Vấn đề cốt lõi là học sinh được định hướng như thế nào để hình thành tư duy độc lập, liêm chính học thuật và năng lực làm chủ công nghệ ngay từ bậc phổ thông”, TS Hoa nhấn mạnh.

Nhiều trường đại học trên thế giới thận trọng khi cho phép sử dụng AI để giữ gìn giá trị cốt lõi của giáo dục. Cách tiếp cận này xuất phát từ mong muốn gìn giữ những giá trị cốt lõi của giáo dục đại học như trung thực học thuật, tư duy phản biện và năng lực phân tích độc lập. AI được xem như công cụ hỗ trợ giúp mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế hoàn toàn quá trình suy nghĩ, lập luận và sáng tạo của con người.

“Ở bậc phổ thông, nơi học sinh đang hình thành nền móng tư duy, việc quản lý và định hướng sử dụng AI càng cần chặt chẽ hơn. Nếu lệ thuộc AI quá sớm, các em có nguy cơ đánh mất khả năng tư duy độc lập và thói quen tự học - những yếu tố quyết định thành công lâu dài trong học tập và nghề nghiệp”, TS Hoa bày tỏ.

Tại Trường Nam Úc Scotch AGS, quan điểm này được cụ thể hóa trong thực tiễn giảng dạy hằng ngày. Với các môn khoa học xã hội, kinh tế và nhân văn - những lĩnh vực dễ bị lạm dụng AI khi viết bài luận - giáo viên đặt ra tiêu chí rõ ràng từ đầu.

“Học sinh phải thể hiện được lập luận cá nhân, cách triển khai ý tưởng và khả năng phân tích của chính mình. Nhà trường sử dụng các công cụ kiểm tra đạo văn và phát hiện nội dung có dấu hiệu phụ thuộc AI trong quá trình chấm bài. Mục tiêu lớn nhất là giúp các em hiểu tư duy trung thực và khả năng tự lập luận là điều kiện tiên quyết khi bước vào môi trường đại học, nơi chuẩn mực học thuật được đặt lên hàng đầu”, TS Phạm Hồng Hoa chia sẻ.

Không chỉ dừng ở kiểm soát, chương trình học của nhà trường còn chủ động lồng ghép các kỹ năng “thuần con người” - những năng lực mà AI khó thay thế vào từng môn học. Trong lớp, học sinh thường xuyên tham gia thảo luận, thuyết trình, làm việc nhóm và phản biện quan điểm của nhau.

Những hoạt động này buộc các em phải diễn đạt suy nghĩ bằng ngôn ngữ của mình, lắng nghe ý kiến khác biệt và bảo vệ lập luận bằng lý lẽ, thay vì dựa vào câu trả lời có sẵn từ công nghệ. Bên cạnh đó, tinh thần học tập suốt đời cũng được nuôi dưỡng thông qua việc khuyến khích học sinh tự đánh giá quá trình học, điều chỉnh phương pháp và chủ động tìm kiếm tri thức mới.

Con người là chủ thể

Bà Nguyễn Thị Kim Huệ - Hiệu trưởng Trường THPT Bình Tân (TPHCM), cho rằng học sinh Gen Z cần có cách tiếp cận chủ động và đúng đắn trước sự phát triển của AI. Theo bà, thay vì lo sợ bị AI thay thế, học sinh nên xem AI là công cụ để mở rộng năng lực bản thân và nâng cao hiệu quả học tập, làm việc trong tương lai. “Điều quan trọng là học sinh Gen Z phải đầu tư phát triển những kỹ năng cốt lõi mà con người có lợi thế vượt trội so với máy móc”, bà Huệ nhấn mạnh.

Những kỹ năng đó bao gồm tư duy phản biện, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề; kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và hợp tác; trí tuệ cảm xúc để thấu hiểu, chia sẻ và tạo ảnh hưởng tích cực; cùng với năng lực sáng tạo, dám nghĩ, dám làm và đổi mới.

“Tại Trường THPT Bình Tân, chúng tôi luôn khuyến khích học sinh lựa chọn con đường phù hợp với năng lực và sở thích cá nhân, đồng thời linh hoạt trước xu hướng chuyển đổi của thị trường lao động. Những ngành nghề trong tương lai sẽ đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức chuyên môn, kỹ năng mềm và khả năng làm chủ công nghệ. Chỉ khi trang bị đầy đủ những yếu tố đó, học sinh mới có thể bước vào thế giới nghề nghiệp mới một cách tự tin, chủ động và bền vững”, bà Huệ nhấn mạnh.

Ở góc độ thị trường lao động, ông Trần Anh Tuấn - chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, cho biết sự phát triển mạnh mẽ của AI khiến nhiều học sinh lo lắng về nguy cơ thất nghiệp, lạc hậu hoặc chọn sai ngành nghề.

Trong quá trình tư vấn hướng nghiệp, ông thường xuyên nhận được ba câu hỏi lớn: AI có gây thất nghiệp hàng loạt hay không, học gì để không bị lạc hậu và ngành nghề nào sẽ triển vọng trong tương lai. “AI chắc chắn tác động mạnh đến thị trường lao động, nhưng không đồng nghĩa với việc ‘xóa sổ’ cơ hội việc làm của con người. Điều đáng lo không phải là AI, mà là không học, không rèn luyện kỹ năng. Không học gì đồng nghĩa với việc tự mình tụt hậu”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho rằng, người lao động giỏi không cần biết mọi thứ, mà cần hiểu rõ mình giỏi gì, phù hợp với lĩnh vực nào để đầu tư học tập và phát triển chuyên sâu. Tại TPHCM, nhu cầu nhân lực tập trung chủ yếu ở các lĩnh vực thương mại, dịch vụ và công nghiệp, xây dựng, trong đó phần lớn lao động cần được đào tạo bài bản.

Trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến, kỹ năng nghề nghiệp không chỉ nằm ở kiến thức chuyên môn, mà còn ở khả năng sử dụng công nghệ, làm việc linh hoạt và học hỏi liên tục. “Để không bị AI ‘vượt mặt’, học sinh Gen Z cần xác định rõ sở thích và năng lực cá nhân, đồng thời bám sát xu hướng phát triển của thị trường lao động. AI có thể thay thế một số công việc, nhưng không thể thay thế những người biết học hỏi, sáng tạo và tạo ra giá trị mới”, ông Tuấn khẳng định.

TS Phạm Hồng Hoa nêu quan điểm: “Thay vì loay hoay cấm hay cho phép AI, nhà trường nên xây dựng khung hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, gắn với mục tiêu học tập rõ ràng. Chương trình học cần giảm ghi nhớ máy móc, tăng thảo luận, dự án và học tập liên môn. Quan trọng nhất, giáo viên phải trở thành người dẫn dắt tư duy. Trong thế giới AI ngày càng mạnh, kỹ năng giúp học sinh không bị thay thế không nằm ở việc biết dùng AI đến đâu, mà ở tư duy độc lập, liêm chính học thuật, khả năng giao tiếp và tinh thần học tập suốt đời”.