Gửi bình luận
Cấu trúc “đề - thuyết” của GS Cao Xuân Hạo là một “mẹo” hiệu quả để phân biệt thành ngữ với tục ngữ. Cùng từ cách phân biệt này, bài viết bàn thêm về đổi mới cách ra đề thi môn ngữ văn.
Năm 1991, GS Cao Xuân Hạo công bố công trình “Tiếng Việt – sơ thảo ngữ pháp chức năng”, đề xuất một cách phân tích cấu trúc cú pháp tiếng Việt khác với cách phân tích truyền thống.
Thay vì xác định cấu trúc câu gồm hai thành phần chủ ngữ và vị ngữ, ông phân chia cấu trúc câu thành hai thành phần đề ngữ và thuyết ngữ. Khi nói ra một câu, ta đưa ra một cái đề (đề ngữ) và nói một cái gì đó về cái đề đó (thuyết ngữ). Cách phân tích này đã chứng minh là có hiệu lực phân tích câu tiếng Việt cao hơn rất nhiều so với cách phân tích câu theo quan điểm ngữ pháp truyền thống.
Nhân khi nhiều đồng nghiệp bàn về đề thi tuyển sinh vào lớp 10 của một số địa phương, trong bài viết ngắn này, tôi xin chia sẻ một “mẹo” nhỏ: vận dụng cách phân tích câu theo cấu trúc “đề – thuyết” của Cao Xuân Hạo để phân biệt thành ngữ với tục ngữ.
Sự phân biệt này thuộc về kiến thức, kĩ năng rất cơ bản đối với việc dạy học tiếng Việt trong nhà trường, nhưng tiếc rằng, sự nhầm lẫn vẫn khá phổ biến.
Điều đáng nói, sự nhầm lẫn này còn thấy xuất hiện cả ở bài viết của một số nhà nghiên cứu. Chính vì thế, việc trao đổi về sự phân biệt thành ngữ với tục ngữ tuy “tầm thường” vì quá căn bản nhưng chắc là hữu ích đối với nhiều thầy cô giáo và học sinh.
Học sinh tại TPHCM (Ảnh: Hoài Nam).
Như mọi người đều biết, thành ngữ là một loại ngữ cố định, tức đơn vị từ vựng tương đương với từ, có chức năng định danh, chưa thể hiện một nhận định, ví dụ: “mẹ tròn con vuông”, “đầu tắt mặt tối”, “cơm hàng cháo chợ”, “sớm nắng chiều mưa”….
Còn tục ngữ là một câu, thường nêu nhận xét, kinh nghiệm, bài học về cuộc sống. Chẳng hạn: “Tham thì thâm”, “Vàng gió, đỏ mưa”, “Chó treo, mèo đậy”, “Có công mài sắt, có ngày nên kim”, “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, “Uống nước nhớ nguồn”,...
Cách phân tích câu theo cấu trúc “đề – thuyết” cung cấp cho ta một chỉ dấu hình thức rõ ràng để nhận diện ranh giới giữa hai thành phần chính của câu: Đó là nơi xuất hiện từ thì hoặc có thể thêm từ thì.
Cách phân tích này đặc biệt hữu hiệu trong phân tích cú pháp của tục ngữ mà cách phân tích theo cấu trúc “chủ ngữ – vị ngữ” thường không khả thi.
Theo đó, một tổ hợp từ nào mà thêm từ thì vào giữa để phân tách hai thành phần đề ngữ và thuyết ngữ và có thể diễn giải như một nhận định thì đó là tục ngữ.
Như đã dẫn ở trên, “Tham thì thâm”, “Vàng (thì) gió, đỏ (thì) mưa”, “Chó (thì) treo, mèo (thì) đậy”… là tục ngữ.
Trong khi đó, thành ngữ do chỉ là một ngữ cố định nên không có khả năng này. Chẳng hạn, các cách nói như “mẹ thì tròn, con thì vuông”, “đầu thì tắt, mặt thì tối”, “cơm thì hàng, cháo thì chợ”, “sớm thì nắng, chiều thì mưa”… đều không tự nhiên trong tiếng Việt thực tế.
Tuy nhiên, trong ngôn ngữ vẫn thường có những trường hợp “lưỡng khả”, đối với thành ngữ và tục ngữ cũng vậy. Ranh giới giữa thành ngữ và tục ngữ trong thực tế sử dụng không hoàn toàn rạch ròi, mà có tính chuyển tiếp khá mạnh.
Một số tổ hợp từ có thể vừa dùng như thành ngữ vừa dùng như tục ngữ và tùy theo cách dùng mà nghĩa của nó có thay đổi. Chẳng hạn, “An cư lạc nghiệp” khi được dùng như thành ngữ mang nghĩa sống yên ổn, làm ăn thuận lợi.
Nhưng khi được dùng như tục ngữ, câu này có thể thêm từ thì thành “An cư thì lạc nghiệp”, mang ý nghĩa như một nhận định, một kinh nghiệm sống: có nơi ăn chốn ở ổn định thì con người mới yên tâm làm ăn, xây dựng sự nghiệp.
Một số trường hợp tương tự gồm “Theo voi ăn bã mía”, “Tre già măng mọc”, “Ăn cây nào rào cây ấy”…
Xin nói thêm, ngoài “mẹo” thử khả năng thêm từ thì, ta có thể kiểm tra bằng “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên. Do thành ngữ là một đơn vị từ vựng nên cần được đưa vào từ điển giải thích, còn tục ngữ chỉ xuất hiện trong các loại từ điển chuyên biệt như từ điển về tục ngữ.
Từ điển dĩ nhiên vẫn có thể có sai sót, nhưng những cuốn từ điển có uy tín như “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên vẫn có độ tin cậy cao hơn nhiều nguồn tra cứu khác.
Vì vậy, khi gặp một tổ hợp từ chưa rõ là thành ngữ hay tục ngữ, ngoài cách phân tích “đề – thuyết”, người học có thể tra cứu thêm ở những từ điển tiếng Việt đáng tin cậy để đối chiếu.
Nhân nói về sự phân biệt thành ngữ với tục ngữ, tôi cho rằng nội dung này đáng được đưa vào các đề kiểm tra, đề thi vì nó không chỉ thuộc về kiến thức thuần túy mà có liên quan đến kĩ năng sử dụng ngôn ngữ.
Một tổ hợp từ nào đó nếu có thể được dùng như một câu độc lập hoặc làm bổ ngữ trong một số cấu trúc đặc thù (ví dụ: “Dân gian thường dạy rằng chó treo mèo đậy”; “Người đời vẫn nhắc nhau tham thì thâm”,…) thì chắc chắn đó là tục ngữ. Tổ hợp nào không có các đặc điểm ấy thì phải xem là thành ngữ.
Nếu đề thi yêu cầu học sinh giải thích nghĩa của một số thành ngữ hoặc đưa một số nội dung và yêu cầu học sinh tìm thành ngữ biểu đạt phù hợp thì càng thỏa đáng hơn. Việc chú trọng sử dụng những câu hỏi có tác dụng đánh giá kĩ năng sử dụng tiếng Việt rất quan trọng, vì nó bảo đảm định hướng đánh giá năng lực theo chương trình GDPT 2018.
Như tôi đã từng nhận xét, câu hỏi vận dụng kiến thức tiếng Việt trong một số đề thi tuyển sinh vào lớp 10 năm 2025 vẫn còn nặng về kiểm tra kiến thức thuần túy như yêu cầu học sinh tìm từ láy, từ tượng thanh, thành phần biệt lập hay phân tích cấu trúc cú pháp của một câu,…
Nhiều giáo viên tiểu học vẫn theo thói quen cũ, ra đề tập trung vào kiểm tra kiến thức. Ví dụ, một đề thi cho lớp 5 yêu cầu học sinh xác định xem có bao nhiêu kết từ trong câu sau: “Trong ngục giam, chị vẫn hồn nhiên, vui tươi, tin tưởng vào ngày chiến thắng của đất nước”.
Câu hỏi được thiết kế dưới hình thức trắc nghiệm, chọn 1 trong 4 phương án: có 1 kết từ; có 2 kết từ; có 3 kết từ; có 4 kết từ.
Tương tự, nhiều giáo viên đặt cho chúng tôi những câu hỏi như: Những từ “rụng rời”, “lấp ló”, “chênh chếch”, “rạng rỡ” là từ ghép hay từ láy?; “Con chim bay trên bầu trời xanh” và “Cờ bay trong gió” có phải đều là câu chỉ hoạt động hay không?...
Đưa vào đề thi những câu hỏi có thể gây tranh cãi mà việc trả lời đúng hay sai không liên quan gì đến kĩ năng sử dụng ngôn ngữ của học sinh là một cách làm không đúng với định hướng kiểm tra đánh giá mới.
Tôi mong chờ tín hiệu tốt về đổi mới kiểm tra, đánh giá trong các kì thi tuyển sinh vào lớp 10 và thi tốt nghiệp THPT năm nay. Cần nhấn mạnh rằng, đổi mới kiểm tra đánh giá không chỉ là đổi dạng câu hỏi mà phải đổi quan niệm về cái cần đánh giá trong năng lực tiếng Việt nói riêng và năng lực ngữ văn nói chung.
