Gửi bình luận
Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội chưa từng có cho người trẻ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về tư duy, kỹ năng và đạo đức số.
Theo PGS.TS Phan Thị Thanh Thảo - Hiệu trưởng Trường Đại học Thành Đô, muốn làm chủ công nghệ và cạnh tranh trong kỷ nguyên số, thanh niên phải biết sử dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm và tạo ra giá trị mới.
- Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và công nghệ mới đang làm thay đổi nhanh chóng cách học tập, làm việc, theo PGS, thanh niên Việt Nam hiện đứng trước những cơ hội và thách thức nào để làm chủ tương lai?
- Theo tôi, chúng ta đang chứng kiến một giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt của nhân loại. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, điện toán đám mây, công nghệ sinh học hay tự động hóa đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị và cả cách con người học tập. Nếu trước đây tri thức được tích lũy theo chu kỳ nhiều năm thì nay nhiều lĩnh vực đã thay đổi chỉ trong vài tháng. Điều đó đòi hỏi mỗi người phải liên tục cập nhật, thích ứng và đổi mới.
Đối với thanh niên Việt Nam, đây là thời điểm chứa đựng cả những cơ hội chưa từng có lẫn những thách thức rất lớn.
Cơ hội trước hết đến từ việc khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các quốc gia ngày càng được thu hẹp. Chưa bao giờ người trẻ Việt Nam có điều kiện tiếp cận kho học liệu toàn cầu, các khóa học trực tuyến của những trường đại học hàng đầu, các nền tảng nghiên cứu mở hay những công cụ AI mạnh mẽ như hiện nay.
Chỉ với một chiếc máy tính và kết nối Internet, sinh viên có thể học tập, nghiên cứu, hợp tác quốc tế, thậm chí phát triển các sản phẩm sáng tạo hướng tới thị trường toàn cầu.
AI cũng đang trở thành một “trợ lý thông minh”, giúp người học cá thể hóa quá trình học tập, rút ngắn thời gian tìm kiếm thông tin, hỗ trợ nghiên cứu, thiết kế sản phẩm, lập trình, phân tích dữ liệu và giải quyết nhiều vấn đề phức tạp. Nếu biết khai thác đúng cách, AI sẽ góp phần nâng cao năng suất học tập và lao động của thanh niên.
Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với những yêu cầu mới. AI có thể thực hiện tốt các công việc mang tính lặp lại và xử lý dữ liệu, vì vậy lợi thế cạnh tranh của con người sẽ không còn nằm ở khả năng ghi nhớ kiến thức mà ở năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề và hợp tác với công nghệ.
Theo tôi, câu hỏi hiện nay không còn là “Có nên sử dụng AI hay không?” mà là “Làm thế nào để sử dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm và tạo ra giá trị mới?”. Đây cũng chính là năng lực mà thanh niên Việt Nam cần chuẩn bị.
Bên cạnh đó, AI cũng đặt ra những thách thức về đạo đức số, bảo vệ dữ liệu, bản quyền và tính trung thực trong học tập. Nếu người học chỉ sử dụng AI để thay thế tư duy, rất dễ hình thành tâm lý phụ thuộc vào công nghệ. Ngược lại, nếu coi AI là công cụ hỗ trợ tư duy thì đây sẽ là động lực thúc đẩy sáng tạo và học tập suốt đời.
Tôi cho rằng lợi thế lớn nhất của thanh niên Việt Nam chính là khả năng thích ứng nhanh với công nghệ, tinh thần ham học hỏi và khát vọng vươn lên. Nếu được trang bị đúng năng lực và có môi trường giáo dục phù hợp, thế hệ trẻ hoàn toàn có thể không chỉ là người sử dụng công nghệ mà còn trở thành người sáng tạo công nghệ, đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
- Trước những thay đổi đó, PGS đánh giá như thế nào về sự chuẩn bị của thanh niên Việt Nam hiện nay? Những hạn chế hay khoảng trống nào đang cản trở việc hình thành một thế hệ có năng lực học tập suốt đời và làm chủ khoa học - công nghệ?
- Tôi đánh giá thanh niên Việt Nam hiện nay có nhiều lợi thế nổi bật. Các em tiếp cận công nghệ nhanh, năng động, có khả năng tự học và hội nhập quốc tế tốt hơn nhiều so với các thế hệ trước. Không ít sinh viên đã chủ động sử dụng AI để hỗ trợ học tập, nghiên cứu, lập trình, học ngoại ngữ và phát triển các dự án khởi nghiệp.
Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực vẫn còn một số khoảng trống cần được khắc phục.
Thứ nhất, tư duy học tập suốt đời chưa thực sự trở thành một thói quen hay văn hóa. Nhiều người vẫn cho rằng việc học kết thúc sau khi tốt nghiệp đại học, trong khi thực tế chu kỳ thay đổi của tri thức và kỹ năng ngày càng ngắn. Một nghề nghiệp có thể đòi hỏi người lao động phải nhiều lần cập nhật kiến thức, kỹ năng trong suốt cuộc đời làm việc.
Thứ hai, năng lực tự học và tư duy phản biện còn hạn chế. AI có thể đưa ra câu trả lời rất nhanh nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Người học cần biết kiểm chứng thông tin, đánh giá nguồn dữ liệu và chịu trách nhiệm với những gì mình sử dụng.
Thứ ba, kỹ năng sử dụng AI một cách có trách nhiệm vẫn chưa được trang bị đầy đủ. Điều quan trọng không phải là biết sử dụng một phần mềm AI cụ thể, mà là biết đặt câu hỏi đúng, khai thác AI phục vụ sáng tạo, đồng thời tuân thủ đạo đức học thuật và bảo vệ dữ liệu.
Ngoài ra, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục được thu hẹp. Hiện nay, doanh nghiệp không chỉ tuyển dụng dựa trên bằng cấp mà còn đánh giá cao khả năng giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, giao tiếp, ngoại ngữ, năng lực số và khả năng thích ứng với môi trường quốc tế.
Theo tôi, trong kỷ nguyên AI, sinh viên cần phát triển đồng thời bốn nhóm năng lực cốt lõi: Năng lực học tập suốt đời; tư duy phản biện; năng lực làm việc cùng AI; và những phẩm chất mang tính nhân văn như trách nhiệm, đạo đức, tinh thần hợp tác và đổi mới sáng tạo. Đây chính là những năng lực mà AI khó có thể thay thế.
- Theo PGS, bối cảnh mới đặt ra những yêu cầu gì đối với hệ thống giáo dục và đào tạo, đặc biệt là giáo dục đại học trong việc chuẩn bị cho thanh niên bước vào kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế?
- Theo tôi, giáo dục đại học cần chuyển mạnh từ mô hình truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực người học.
Trong thời đại AI, kiến thức không còn là yếu tố khan hiếm. Điều sinh viên cần không chỉ là biết nhiều hơn, mà là biết học như thế nào, biết sáng tạo, biết hợp tác và biết sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị mới.
Điều đó cũng đồng nghĩa với sự thay đổi vai trò của người thầy. Giảng viên không còn chỉ là người truyền đạt kiến thức mà trở thành người thiết kế trải nghiệm học tập, hướng dẫn tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin, định hướng nghiên cứu và truyền cảm hứng cho người học. AI có thể hỗ trợ xây dựng học liệu, phân tích dữ liệu, nhưng không thể thay thế vai trò giáo dục nhân cách, khơi dậy động lực học tập và đồng hành cùng sinh viên.
Đối với các trường đại học, theo tôi cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo theo hướng linh hoạt, cập nhật nhanh theo nhu cầu doanh nghiệp và sự phát triển của khoa học - công nghệ.
Thứ hai, tích hợp năng lực số, AI, dữ liệu, ngoại ngữ, kỹ năng mềm và tinh thần đổi mới sáng tạo vào tất cả các ngành đào tạo.
Thứ ba, đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng đánh giá năng lực thay vì chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ kiến thức. Khi sinh viên được đánh giá thông qua dự án, nghiên cứu, giải quyết tình huống thực tiễn và làm việc nhóm, AI sẽ trở thành công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế người học.
Thứ tư, xây dựng các quy định rõ ràng về đạo đức học thuật, sử dụng AI có trách nhiệm và bảo vệ dữ liệu trong môi trường giáo dục.
Thứ năm, phát triển mô hình đại học mở, thúc đẩy học tập suốt đời thông qua các khóa học ngắn hạn, micro-credentials, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người học ở mọi giai đoạn của cuộc đời.
Đó cũng là định hướng mà Trường Đại học Thành Đô đang triển khai trong quá trình chuyển đổi số, với mục tiêu đào tạo những người học không chỉ biết sử dụng AI mà còn có khả năng làm việc hiệu quả cùng AI trong suốt sự nghiệp.
- Nhìn rộng hơn, theo PGS, cần có những điều kiện và giải pháp gì để hình thành một thế hệ thanh niên Việt Nam có năng lực học tập suốt đời, làm chủ khoa học - công nghệ, tiên phong đổi mới sáng tạo và đủ sức cạnh tranh trong môi trường quốc tế?
- Theo tôi, đây là nhiệm vụ mang tính chiến lược của quốc gia, đòi hỏi sự tham gia của Nhà nước, các cơ sở giáo dục, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và chính mỗi người trẻ.
Trước hết, cần xây dựng văn hóa học tập suốt đời trở thành giá trị cốt lõi của xã hội. Trong kỷ nguyên số, bằng cấp không còn là đích đến cuối cùng mà chỉ là điểm khởi đầu của quá trình học tập liên tục.
Thứ hai, cần đầu tư mạnh mẽ hơn cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, gồm các trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, không gian sáng tạo, quỹ hỗ trợ khởi nghiệp và các chương trình hợp tác giữa trường đại học với doanh nghiệp. Chính môi trường thực tiễn sẽ giúp người học phát triển tư duy sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề.
Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong giáo dục, đồng thời bảo đảm mọi người học đều có cơ hội tiếp cận hạ tầng công nghệ, học liệu số và các công cụ AI. Quan trọng hơn là hình thành năng lực sử dụng AI có trách nhiệm, bảo đảm liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.
Thứ tư, mở rộng không gian hội nhập quốc tế thông qua các chương trình trao đổi sinh viên, nghiên cứu chung, thực tập tại doanh nghiệp quốc tế, liên kết đào tạo và tăng cường các chương trình giảng dạy bằng ngoại ngữ. Hội nhập không chỉ giúp nâng cao năng lực chuyên môn mà còn góp phần hình thành tư duy công dân toàn cầu.
Cuối cùng, mỗi cơ sở giáo dục đại học cần trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi khuyến khích người học dám đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, dám thất bại và dám tạo ra những giá trị mới cho cộng đồng.
Tôi tin rằng, thanh niên Việt Nam có đủ trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng để thành công trong kỷ nguyên số. Điều quan trọng là xây dựng được một hệ sinh thái giáo dục hiện đại, mở và linh hoạt, nơi công nghệ phục vụ sự phát triển toàn diện của con người. AI không phải là đích đến mà chỉ là công cụ; yếu tố quyết định vẫn là con người, triết lý giáo dục và năng lực đổi mới của mỗi cơ sở đào tạo.
- Xin cảm ơn PGS!
Khi biết khai thác AI hiệu quả, có trách nhiệm, thanh niên Việt Nam không chỉ thích ứng với sự thay đổi mà còn có thể trở thành lực lượng tiên phong kiến tạo tri thức mới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đóng góp vào mục tiêu phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Đây cũng là nền tảng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đủ năng lực cạnh tranh quốc tế, góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam trong giai đoạn mới - PGS.TS PHAN THỊ THANH THẢO
