Gửi bình luận
Tết mừng cơm mới của người Si La không chỉ là một nghi lễ nông nghiệp, mà còn là sợi dây vô hình kết nối con người với tổ tiên, với thiên nhiên...
Tết mừng cơm mới của người Si La không chỉ là một nghi lễ nông nghiệp, mà còn là sợi dây vô hình kết nối con người với tổ tiên, với thiên nhiên và cộng đồng. Qua mỗi nồi cơm mới dâng lên bàn thờ, người Si La thể hiện lòng biết ơn, sự kính trọng với cội nguồn và củng cố tinh thần đoàn kết trong bản làng.
Người Si La là một trong những dân tộc rất ít người trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, với dân số dưới 10 nghìn người, sinh sống chủ yếu tại hai tỉnh: Điện Biên và Lai Châu. Tại tỉnh Điện Biên, người Si La sinh sống tập trung chủ yếu ở bản Nậm Sin, xã Mường Nhé, từ năm 1973. Đến năm 2025, bản có 58 hộ với 238 nhân khẩu, đời sống kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nương rẫy, trồng lúa, ngô, hoa màu kết hợp chăn nuôi và khai thác hợp lý nguồn lợi tự nhiên.
Giữa đại ngàn Tây Bắc, khi những thửa nương bắt đầu nhuộm sắc vàng của lúa chín, cộng đồng người Si La lại rộn rã bước vào thời khắc thiêng liêng nhất trong năm: Tết mừng cơm mới, hay theo tiếng Si La là “Ồ à xị”. Đây là giây phút hạt lúa đầu mùa được đưa về nhà, nấu thành nồi cơm mới dâng tổ tiên, như lời tri ân sau một năm lao động vất vả.
Ở bản Nậm Sin (Mường Nhé, Điện Biên), Tết mừng cơm mới không chỉ là một ngày lễ theo mùa vụ. Nghi lễ ấy gắn liền với tín ngưỡng nông nghiệp, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa hiện tại và cội nguồn. Dù thời gian có đổi thay, lễ mừng cơm mới vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Si La nơi biên giới.
Theo quan niệm truyền thống, suốt quá trình gieo trồng, chăm sóc nương rẫy, người Si La luôn tin rằng có sự che chở của tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất. Vì vậy, khi lúa chín, con cháu không thể tự ý hưởng thành quả mà phải làm lễ tạ ơn, báo cáo với tổ tiên về vụ mùa đã qua và cầu mong mùa vụ tới được bội thu. Chính niềm tin ấy khiến lễ mừng cơm mới trở thành một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong năm của cộng đồng người Si La.
Theo Sở VH,TT&DL tỉnh Điện Biên, Tết mừng cơm mới thường diễn ra vào khoảng tháng 9 dương lịch, khi lúa trên nương chín rộ, bước vào mùa thu hoạch. Trước ngày lễ, các gia đình trong bản họp bàn, chọn một ngày đẹp chung - thường là ngày Thìn, Tỵ hoặc Sửu - để cùng tổ chức, thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Sáng ngày lễ, nhà nào cũng quét dọn sạch sẽ, lau chùi nơi thờ tự và chuẩn bị mâm cúng. Mâm lễ không cầu kỳ nhưng chứa đựng tinh hoa lao động nông nghiệp và tri thức bản địa: cơm nấu từ hạt thóc đầu mùa, khoai sọ, khoai mỡ, bông kê, mía rừng, dưa rừng, rượu cần trong ống tre, cùng các sản vật núi rừng như cá suối, cua suối, thịt sóc… Mỗi lễ vật đều mang ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm sống giản dị, hòa hợp với thiên nhiên của người Si La.
Nghi lễ chính thường diễn ra vào buổi chiều, trước khi mặt trời lặn - thời điểm theo quan niệm dân gian, tổ tiên “về” với con cháu. Người đại diện gia đình, thường là con trai trưởng hoặc cháu đích tôn, sẽ dâng lễ, báo cáo với tổ tiên về một năm lao động, mời ông bà, cha mẹ đã khuất về chung vui và cầu mong sức khỏe, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an.
Chia sẻ về ý nghĩa của nghi lễ, ông Phan Văn Uyên – Phó Chủ tịch UBND xã Mường Nhé, cho biết lễ mừng cơm mới là một nghi thức nông nghiệp đậm đà giá trị văn hóa, đồng thời là chỗ dựa tinh thần để mỗi người hướng về tổ tiên, gắn kết cộng đồng và nhắc nhở con cháu về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Chính những giá trị này đã giúp lễ mừng cơm mới được gìn giữ bền bỉ trong đời sống người Si La suốt bao thế hệ.
Sau khi nghi lễ cúng kết thúc, mâm lễ được hạ xuống để mời anh em, họ hàng và bà con trong bản cùng chung vui. Bữa cơm ngày Tết mừng cơm mới vì thế không chỉ là bữa ăn gia đình, mà trở thành ngày hội của cả bản làng.
Người Si La quan niệm, gia đình nào có nhiều khách đến chung vui thì năm sau sẽ gặp nhiều phúc lộc, mùa màng bội thu. Trong không khí ấm cúng ấy, những câu chuyện về nương rẫy, làm ăn, dựng nhà, nuôi con được sẻ chia bên ché rượu cần và mâm cơm mới. Tiếng cười, lời chúc tụng vang lên, tạo nên không gian giao cảm hiếm có giữa con người với con người, giữa hiện tại và ký ức tổ tiên.
Ông Lỳ Hồng Sơn – Trưởng bản Nậm Sin – chia sẻ: với đồng bào Si La, lễ mừng cơm mới không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là dịp giáo dục con cháu về truyền thống, về giá trị của lao động và tinh thần đoàn kết cộng đồng. “Chúng tôi luôn dặn con cháu giữ gìn lễ mừng cơm mới như một phần đời sống, để dù cuộc sống thay đổi thế nào, người Si La vẫn không quên cội nguồn của mình”, ông Sơn nói.
Điều làm nên sức sống bền bỉ của Tết mừng cơm mới không chỉ nằm ở nghi thức hay lễ vật, mà còn ở cách người Si La trao truyền giá trị văn hóa ấy qua từng thế hệ. Trong mỗi gia đình, con trẻ được chứng kiến cha mẹ, ông bà chuẩn bị mâm lễ, sắp xếp bàn thờ, thực hiện nghi thức cúng tổ tiên với sự thành kính tuyệt đối. Những hành động lặng lẽ ấy trở thành bài học trực quan về đạo lý, lòng biết ơn và trách nhiệm giữ gìn nếp nhà.
Ở bản Nậm Sin, Tết mừng cơm mới không chỉ là nghi lễ tâm linh, mà còn gắn chặt với sinh hoạt cộng đồng. Trước ngày lễ, cả bản cùng bàn bạc, thống nhất thời gian tổ chức; trong ngày lễ, các gia đình mở cửa đón khách, cùng ăn cơm mới, uống rượu cần, chúc nhau những điều tốt lành. Chính sự sẻ chia ấy đã khiến Tết mừng cơm mới vượt ra khỏi khuôn khổ nghi thức tín ngưỡng, trở thành ngày hội cộng đồng thực thụ.
Từ góc nhìn quản lý văn hóa, đây là một “không gian thực hành di sản” đúng nghĩa, nơi giá trị văn hóa không bị sân khấu hóa, không tách rời đời sống, mà tồn tại tự nhiên trong sinh hoạt thường nhật của người dân. Trong bối cảnh giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, khi lớp trẻ có nhiều lựa chọn mới về lối sống, việc người Si La vẫn gìn giữ lễ mừng cơm mới cho thấy sức đề kháng văn hóa đáng trân trọng.
Trong nhịp sống hôm nay, khi những đổi thay len lỏi đến từng bản làng vùng cao, không ít giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Một số làn điệu dân ca, điệu múa cổ truyền, nhạc cụ dân tộc của người Si La hiện chỉ còn được lưu giữ bởi một số ít nghệ nhân cao tuổi. Chính vì vậy, việc bảo tồn và phát huy lễ mừng cơm mới được xem như “chìa khóa” giữ mạch nguồn văn hóa của cộng đồng.
Theo ông Phan Văn Uyên, việc lễ mừng cơm mới được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn là cơ sở pháp lý và khoa học để địa phương xây dựng các chương trình bảo tồn, truyền dạy, gắn di sản với phát triển du lịch cộng đồng một cách phù hợp. Quan trọng hơn, di sản phải tiếp tục được thực hành trong đời sống hằng ngày, đảm bảo tính chân thực, nguyên gốc và sự kế tục giữa các thế hệ.
Về phía cộng đồng, ông Lỳ Hồng Sơn khẳng định, người dân bản Nậm Sin sẽ tiếp tục giáo dục con cháu nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc giữ gìn và phát huy di sản. Khi đời sống văn hóa tinh thần được chăm lo, bà con thêm gắn bó với bản làng, yên tâm lao động sản xuất, từng bước cải thiện đời sống, góp phần xây dựng bản làng ngày càng ấm no, bền vững.
Giữa đại ngàn Mường Nhé, Tết mừng cơm mới của người Si La không chỉ là khoảnh khắc giao mùa giữa vụ cũ và vụ mới. Đó là điểm tựa tinh thần, là sợi dây vô hình kết nối con người với tổ tiên, với thiên nhiên và với cộng đồng.
Trong dòng chảy ấy, mỗi nồi cơm mới dâng lên tổ tiên cũng chính là cách cộng đồng khẳng định sự hiện diện bền bỉ của mình nơi cực Tây Tổ quốc, góp phần làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa dạng của tỉnh Điện Biên.
Trong đời sống văn hóa tinh thần của người Si La, Lễ mừng cơm mới thể hiện lòng biết ơn tổ tiên, trời đất đã che chở, ban cho mùa màng tốt tươi; đồng thời cầu mong sức khỏe, mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Lễ mừng cơm mới mang đậm tính cộng đồng, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên và giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ người Si La. Ngày 12/12/2025, UBND xã Mường Nhé tổ chức Lễ công bố và trao Quyết định công nhận “Lễ mừng cơm mới của người Si La” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1660/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
