Gửi bình luận
NGƯT Tô Ngọc Sơn - giảng viên Trường Đại học Đồng Tháp cho rằng, việc sử dụng một bộ sách giáo khoa (SGK) thống nhất không đồng nghĩa với dạy học theo khuôn mẫu.
Quan trọng là nhà trường, giáo viên tiếp tục đổi mới tư duy quản lý, tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá để bảo đảm mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo Chương trình GDPT 2018.
- Khi sử dụng một bộ SGK thống nhất, theo ông, các nhà trường cần làm gì để không đi chệch mục tiêu của Chương trình GDPT 2018?
- Theo tôi, điều quan trọng trước hết phải hiểu đúng vai trò của Chương trình GDPT và SGK. Chương trình là pháp lệnh; SGK chỉ là học liệu, tài liệu tham khảo để thực hiện chương trình.
Khi nhận thức đúng điều này, giáo viên sẽ không bị lệ thuộc vào SGK, không nhất thiết phải dạy tất cả những gì có trong sách hay thực hiện máy móc theo trình tự các hoạt động được thiết kế sẵn. Trước khi mở SGK, giáo viên cần mở chương trình môn học để xác định rõ yêu cầu cần đạt của bài học là gì. Từ đó có thể linh hoạt lựa chọn ví dụ, ngữ liệu, tình huống học tập phù hợp với đặc điểm học sinh, điều kiện địa phương.
Cùng với đó, nhà trường cần chuyển từ tư duy quản lý theo hướng “kiểm soát” sang “hỗ trợ”. Ban giám hiệu, tổ chuyên môn cần trao quyền nhiều hơn cho giáo viên trong xây dựng kế hoạch giáo dục, điều chỉnh nội dung, thời lượng dạy học và phát triển các chủ đề tích hợp.
Không nên áp đặt mẫu giáo án duy nhất hay cách dạy duy nhất. Điều cần quan tâm là học sinh có đạt được yêu cầu của chương trình hay không. Việc đánh giá giáo viên cũng cần chuyển từ chấm điểm theo các tiêu chí hành chính sang đánh giá thông qua sự tiến bộ của học sinh, chất lượng học liệu do giáo viên xây dựng, khả năng ứng dụng công nghệ, AI và tinh thần chia sẻ chuyên môn với đồng nghiệp.
Quản lý chuyên môn cần thực sự trở thành “bệ đỡ” cho đổi mới. Nhà trường và tổ chuyên môn phải khuyến khích giáo viên mạnh dạn thử nghiệm phương pháp dạy học mới, xem những giờ dạy chưa thành công là cơ hội để rút kinh nghiệm và hoàn thiện, thay vì coi đó là căn cứ để đánh giá, xếp loại thi đua.
Khi dự giờ, người quản lý cần quan sát xem học sinh có thực sự tham gia vào các hoạt động học tập hay không, có được trao đổi, tranh luận hay không, sản phẩm học tập như thế nào và các em tiến bộ ra sao. Sự tiến bộ của học sinh chính là thước đo phản ánh rõ nhất năng lực nghề nghiệp của giáo viên. Những giáo viên chủ động tự học, đổi mới phương pháp và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp cần được ghi nhận và khuyến khích nhiều hơn.
- Giáo viên cần thay đổi như thế nào để bảo đảm dạy học phát triển năng lực trong bối cảnh sử dụng một bộ SGK?
- Tôi cho rằng, thay đổi lớn nhất là chuyển từ dạy học truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động học tập cho học sinh.
Thực tế hiện nay, ở không ít nơi còn tình trạng giáo viên giảng giải, học sinh nghe và ghi chép. Trong khi đó, tinh thần của Chương trình GDPT 2018 là học sinh phải được trải nghiệm, khám phá, thảo luận, thực hành và tự kiến tạo tri thức. Học sinh không chỉ học kiến thức mà còn phát triển năng lực giao tiếp, hợp tác, phản biện, giải quyết vấn đề.
Mỗi bài học cần được thiết kế theo hướng tạo cơ hội để học sinh chủ động tham gia. Chẳng hạn, với môn Tiếng Việt, thay vì chỉ đọc - hiểu theo cách truyền thống, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh hóa thân vào nhân vật, tranh luận hoặc đặt câu hỏi chất vấn lẫn nhau về nội dung văn bản. Với môn Toán, có thể đưa học sinh giải quyết các tình huống gắn với thực tiễn đời sống thay vì chỉ làm các bài tập mẫu trong sách.
Trong điều kiện sử dụng một bộ SGK, giáo viên càng cần phát huy vai trò của người thiết kế hoạt động học tập. Muốn làm được điều đó, trước hết thầy cô cần nhìn thấu bài học trong SGK để xác định được mục tiêu cốt lõi mà chương trình hướng tới: Bài học này nhằm đạt được năng lực gì cho học sinh. Nếu nội dung trong sách quá dài hoặc quá ngắn so với trình độ thực tế của học sinh, thầy cô hoàn toàn có thể cắt giảm, bổ sung hoặc sắp xếp lại các hoạt động học tập, miễn là vẫn bảo đảm đích đến của chương trình.
Bên cạnh đó, giáo viên cần không ngừng tự bồi dưỡng năng lực tìm kiếm và thẩm định học liệu. Thay vì chỉ sử dụng hình ảnh, ví dụ có sẵn trong SGK, thầy cô cần biết khai thác video, hình ảnh, bài báo, các ứng dụng mô phỏng hay phòng thí nghiệm ảo trên Internet để làm phong phú bài giảng. Đồng thời, việc thiết kế học liệu số, bài giảng tương tác bằng các công cụ như Canva, PowerPoint hay Quizizz cũng trở thành yêu cầu quan trọng nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh.
Dạy học phát triển năng lực cũng đòi hỏi giáo viên có kỹ năng tổ chức lớp học ở mức cao hơn. Khi học sinh được tham gia hoạt động nhóm, tranh luận, thực hành và trải nghiệm, thầy cô phải biết đặt những câu hỏi gợi mở, kích thích tư duy thay vì chỉ yêu cầu học sinh nhắc lại kiến thức. Những câu hỏi như “Em có cách giải quyết nào khác không?” hay “Vì sao em nghĩ như vậy?” sẽ giúp học sinh hình thành năng lực tư duy độc lập và phản biện.
- Kiểm tra, đánh giá cần thay đổi ra sao để tránh tình trạng học thuộc SGK và bảo đảm phát triển năng lực học sinh, thưa ông?
- Nếu kiểm tra, đánh giá vẫn chủ yếu yêu cầu học sinh nhớ và lặp lại kiến thức trong SGK thì khó thúc đẩy đổi mới dạy học. Vì vậy, cần chuyển mạnh từ đánh giá khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực vận dụng. Đề kiểm tra phải sử dụng các ngữ liệu, tình huống mới ngoài SGK để học sinh vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào giải quyết vấn đề thực tiễn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các môn Ngữ văn và khoa học xã hội.
Bên cạnh các bài kiểm tra trên giấy, nhà trường cần đa dạng hóa hình thức đánh giá thông qua hồ sơ học tập, sản phẩm dự án, bài thuyết trình, hoạt động trải nghiệm hoặc quan sát quá trình làm việc nhóm của học sinh.
Một điểm rất quan trọng khác là cần coi trọng đánh giá quá trình. Giáo viên không chỉ cho điểm mà phải đồng hành, hỗ trợ để học sinh tiến bộ từng ngày. Những câu hỏi như “Con đang vướng ở đâu?”, “Con hiểu nội dung này như thế nào?”, “Con có thể làm theo cách khác không?” sẽ giúp giáo viên nhận diện chính xác khó khăn của học sinh và có giải pháp hỗ trợ phù hợp.
- Trân trọng cảm ơn ông!
“Khi kiểm tra, đánh giá thực sự hướng đến năng lực, giáo viên sẽ không thể dạy học theo lối đọc - chép, còn học sinh cũng không thể học thuộc lòng SGK. Đó chính là giải pháp căn bản để bảo đảm mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực người học trong bối cảnh sử dụng một bộ SGK thống nhất”. - NGƯT Tô Ngọc Sơn
