Đồng hành bền bỉ từ đoàn thể - xã hội

Khi các đoàn thể - xã hội chuyển từ hỗ trợ rời rạc sang kiến tạo hệ sinh thái nâng đỡ, mỗi ước mơ cá nhân có cơ hội trở thành một phần nội lực của đất nước.

Nhiều nỗ lực được khơi lên

Những năm gần đây, các chương trình mang thông điệp “nâng bước ước mơ”, “tiếp sức đến trường”, “chắp cánh khát vọng” xuất hiện ngày càng dày đặc trong đời sống xã hội. Mỗi năm có hàng trăm nghìn lượt học sinh, sinh viên được tiếp cận học bổng, hỗ trợ học tập, tham gia các sân chơi trải nghiệm, hoạt động hướng nghiệp và phong trào tuyên dương thanh niên tiêu biểu.

Sự tham gia ngày càng rõ nét của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, quỹ thiện nguyện cho thấy một xu hướng tích cực: Xã hội quan tâm nhiều hơn đến việc đồng hành cùng thế hệ trẻ trên con đường học tập và lập thân, lập nghiệp.

Tuy nhiên, nếu đặt những nỗ lực đó trong bối cảnh xã hội hiện nay, câu hỏi về tính bền vững của việc “nâng bước ước mơ” ngày càng trở nên rõ ràng hơn. Không ít khảo sát chỉ ra rằng, một bộ phận lớn thanh niên bước vào đời với tâm thế thiếu định hướng dài hạn, kỹ năng nghề nghiệp chưa theo kịp yêu cầu mới, dễ rơi vào trạng thái hoang mang giữa quá nhiều lựa chọn.

Trong bối cảnh đó, các hỗ trợ mang tính ngắn hạn – như học bổng một lần, hoạt động phong trào theo đợt, hay những lễ tuyên dương mang tính biểu trưng – dù cần thiết, vẫn chưa đủ để trở thành điểm tựa lâu dài cho người trẻ. Thực tế cho thấy, sau khi nhận hỗ trợ, không ít bạn trẻ vẫn thiếu người hướng dẫn, thiếu môi trường tiếp nối để phát triển năng lực, kết nối nghề nghiệp và nuôi dưỡng khát vọng một cách bền bỉ. Ước mơ vì thế dễ rơi vào tình trạng “được khơi gợi nhưng không được dẫn đường”.

“Sau khi nhận học bổng, em rất vui, cảm giác như mình được xã hội ghi nhận. Nhưng rồi em lại băn khoăn không biết nên đi tiếp theo hướng nào, chọn nghề ra sao để vừa phù hợp năng lực, vừa có ích cho cộng đồng”, một sinh viên năm ba tại Hà Nội chia sẻ. Điều mà em và nhiều bạn trẻ khác mong mỏi không chỉ là sự hỗ trợ vật chất, mà là một người dẫn dắt đủ kiên nhẫn, hoặc một môi trường đủ dài để được thử – sai – học hỏi.

Các nghiên cứu của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc UNICEF về thanh thiếu niên Việt Nam cũng cho thấy, bên cạnh nhu cầu học tập và việc làm, người trẻ ngày càng quan tâm đến sức khỏe tinh thần, khả năng thích ứng và cơ hội tham gia các hoạt động xã hội có ý nghĩa. Tuy nhiên, không ít bạn trẻ phản ánh rằng họ chưa tìm được những không gian đủ an toàn và đủ bền vững để vừa phát triển bản thân, vừa đóng góp cho cộng đồng trong dài hạn.

Một bạn trẻ từng tham gia hoạt động tình nguyện tại miền Trung chia sẻ: “Tham gia chương trình, em học được rất nhiều điều và thực sự muốn gắn bó lâu dài. Nhưng sau đó, mỗi người lại quay về cuộc sống riêng, không có cơ chế nào để tiếp tục kết nối hay phát triển ý tưởng đã nhen lên”.

Chính từ khoảng trống này, yêu cầu chuyển đổi vai trò của các đoàn thể – xã hội trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thay vì dừng lại ở vai trò “trao cơ hội”, các tổ chức cần tiến tới kiến tạo hệ sinh thái nâng đỡ – nơi người trẻ không chỉ cần được hỗ trợ tại một thời điểm, mà cần được đồng hành trên cả một hành trình: Từ hình thành ước mơ, định hướng giá trị, trang bị kỹ năng, đến thử sức, va chạm và trưởng thành. Khi đó, “nâng bước ước mơ” mới thực sự trở thành một chiến lược phát triển con người dài hạn, thay vì chỉ là những điểm sáng rời rạc trong bức tranh xã hội.

Theo ông Nguyễn Quang Thịnh, Vụ Nghiên cứu - Dư luận xã hội, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, hiện có nhiều chương trình đã tạo được sức lan tỏa và thu hút đông đảo người trẻ tham gia, song chặng đường tiếp nối sau hoạt động vẫn là bài toán đặt ra.

Sau những lễ trao học bổng, sau các khóa trải nghiệm ngắn hạn, không ít bạn trẻ lại trở về với nhịp sống thường ngày, mang theo những câu hỏi quen thuộc về định hướng học tập, nghề nghiệp và con đường phía trước. Điều đó cho thấy nhu cầu về sự đồng hành dài hơi, liên tục, thay vì chỉ dừng ở những điểm nhấn theo từng đợt.

Bên cạnh đó, các tổ chức đoàn thể, hội, doanh nghiệp và nhóm xã hội đã có nhiều nỗ lực riêng, song sự kết nối thành một chuỗi hỗ trợ thống nhất vẫn còn dư địa để phát huy. Khi mỗi đơn vị triển khai chương trình theo cách tiếp cận và đối tượng khác nhau, nguồn lực xã hội có nguy cơ bị phân tán, trong khi người trẻ lại cần một hành trình liền mạch, từ khơi gợi ước mơ, trang bị kỹ năng, đến trải nghiệm và phát triển.

Nhất là, trong bối cảnh xã hội và thị trường lao động thay đổi nhanh, nhu cầu của người trẻ cũng ngày càng đa dạng. Bên cạnh sự hỗ trợ về vật chất, thế hệ trẻ mong muốn được trang bị kỹ năng thích ứng, tư duy mở, khả năng học tập suốt đời và cơ hội kết nối xã hội. Đây cũng là gợi ý để các hoạt động đoàn thể tiếp tục đổi mới, tạo thêm không gian để người trẻ được chủ động tham gia, thử sức và trưởng thành cùng các chương trình đồng hành.

PGS.TS Lâm Minh Châu, giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), phân tích nếu các đoàn thể – xã hội không kịp đổi mới cách tiếp cận, khoảng cách giữa ước mơ cá nhân và nhu cầu phát triển đất nước sẽ ngày càng giãn rộng. Khoảng cách ấy không chỉ thể hiện ở sự lệch pha giữa đào tạo và sử dụng lao động, mà còn ở trạng thái tâm lý: Người trẻ khó nhìn thấy vai trò của mình trong bức tranh chung của xã hội.

“Người trẻ cần được nhìn thấy mình ở đâu trong dòng chảy phát triển của đất nước. Khi ước mơ cá nhân được kết nối với khát vọng quốc gia, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để dấn thân và cống hiến”, ông Lâm Minh Châu nhận định. Theo đó, nếu thiếu sự kết nối này, người trẻ dễ rơi vào hai thái cực: Hoặc chạy theo mục tiêu cá nhân thuần túy, hoặc đánh mất niềm tin và thu hẹp khát vọng.

Tin tưởng trao quyền

Từ hỗ trợ rời rạc đến hệ sinh thái nâng đỡ là một bước chuyển không dễ, đòi hỏi sự thay đổi tư duy và cách làm của cả hệ thống. Nhưng đó cũng là con đường tất yếu nếu xã hội muốn những ước mơ của người trẻ không chỉ được thắp lên trong khoảnh khắc, mà có đủ điều kiện để đi xa và bền vững.

Quan trọng hơn, sự thay đổi không chỉ nằm ở cấu trúc chương trình, mà ở cách nhìn nhận vai trò của người trẻ. Thay vì coi người trẻ là đối tượng thụ hưởng, các đoàn thể cần đặt họ vào vị trí trung tâm, như những chủ thể sáng tạo và đồng kiến tạo. Khi được trao quyền tham gia vào quá trình đề xuất, tổ chức và lan tỏa hoạt động, người trẻ không chỉ nhận hỗ trợ, mà còn hình thành năng lực tự định hướng, tinh thần trách nhiệm và ý thức gắn kết với cộng đồng.

Chỉ khi vượt qua tư duy hỗ trợ rời rạc và xây dựng được những cơ chế đồng hành dài hơi, các đoàn thể – xã hội mới thực sự trở thành điểm tựa bền vững, giúp ước mơ của người trẻ không dừng lại ở cảm hứng ban đầu, mà có điều kiện phát triển thành những đóng góp thiết thực cho xã hội.

Từ thực tiễn đó, các chuyên gia cho rằng, một hệ sinh thái nâng đỡ người trẻ hiệu quả cần được xây dựng trên ba trụ cột then chốt. Thứ nhất, kết nối gia đình – nhà trường – xã hội trong cùng một nhịp vận hành.

Gia đình là nơi khơi nguồn giá trị sống và ước mơ ban đầu; nhà trường cung cấp nền tảng tri thức và kỹ năng; trong khi đoàn thể – xã hội mở rộng không gian trải nghiệm và cống hiến. Khi ba trụ cột này vận hành rời rạc, người trẻ dễ rơi vào trạng thái “học một đằng, sống một nẻo, làm việc một hướng khác”.

Thứ hai, đưa doanh nghiệp tham gia từ sớm và một cách thực chất. Trong nhiều chương trình hiện nay, doanh nghiệp vẫn chủ yếu xuất hiện với vai trò tài trợ tài chính. Tuy nhiên, theo khuyến nghị của ILO (Tổ chức Lao động Quốc tế), để hỗ trợ thanh niên chuyển tiếp hiệu quả từ học tập sang việc làm, doanh nghiệp cần trở thành đối tác đồng hành, tham gia vào các hoạt động mentoring, hướng nghiệp, thực tập và trải nghiệm nghề nghiệp dài hạn.

Thứ ba, trao quyền để người trẻ trở thành chủ thể của chính mình. Một hệ sinh thái nâng đỡ đúng nghĩa không phải là nơi người lớn làm thay, mà là nơi người trẻ được tin tưởng để tự đề xuất, dẫn dắt và chịu trách nhiệm với các dự án xã hội của mình. Theo các nghiên cứu của UNICEF, những người trẻ được tham gia vào quá trình ra quyết định và triển khai hoạt động cộng đồng có xu hướng phát triển tốt hơn về năng lực xã hội, kỹ năng lãnh đạo và ý thức công dân.

“Trao quyền không có nghĩa là buông lỏng, mà là tạo không gian an toàn để người trẻ thử nghiệm, vấp ngã và trưởng thành. Khi được tin tưởng, các em sẽ học cách gắn ước mơ cá nhân với trách nhiệm xã hội”, ông Nguyễn Quang Thịnh nhấn mạnh.

Tết là thời khắc của sum vầy và khởi đầu, cũng là lúc con người nhìn lại hành trình đã qua và hình dung về con đường phía trước. Trong dòng chảy ấy, câu chuyện xây dựng hệ sinh thái nâng đỡ người trẻ không còn là vấn đề của riêng gia đình hay nhà trường, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Gia đình gieo mầm giá trị sống, nhà trường đặt nền tảng tri thức, còn các đoàn thể – xã hội có vai trò mở rộng chân trời, tạo không gian để người trẻ thử sức, va chạm và trưởng thành. Khi những mắt xích ấy vận hành đồng bộ, ước mơ cá nhân không còn là khát vọng đơn lẻ, mà trở thành một phần của dòng chảy phát triển chung.

Khi đó, khát vọng vươn mình của quốc gia sẽ không chỉ hiện diện trong những mục tiêu lớn hay khẩu hiệu mang tính định hướng, mà bắt đầu từ những hành trình trưởng thành rất đời thường: Một người trẻ tìm thấy con đường phù hợp, một nhóm thanh niên dấn thân vì cộng đồng, hay một thế hệ biết gắn ước mơ của mình với tương lai chung của đất nước.