Gửi bình luận
Nhiều ý kiến cho rằng, việc dạy và học lịch sử cần chuyển động để phù hợp với xu thế, nhưng theo hướng tận dụng lợi thế của công nghệ chứ không lạm dụng quá đà.
Dưới góc nhìn của một giáo viên dạy môn Lịch sử cấp THPT, tôi tiếp cận câu chuyện dạy lịch sử trong thời đại số theo phương châm: “Công nghệ không thay thế người thầy mà khuếch đại giá trị của tư duy lịch sử”.
Học lịch sử để hiểu, không phải để nhớ, nên trước hết cần giúp học sinh thoát khỏi “ảo tưởng học thuộc là giỏi”. Lịch sử không phải chuỗi ngày tháng khô cứng, mà là câu chuyện của con người, của lựa chọn và hệ quả. Vì vậy, mục tiêu bài học nên chuyển từ “Biết sự kiện gì xảy ra?” sang “Vì sao nó xảy ra?”, “Nếu em là người trong bối cảnh đó, em sẽ làm gì?” và “Sự kiện này còn ảnh hưởng gì đến hiện tại?”.
Ứng dụng công nghệ phải đúng lúc, đúng cách, đúng mục tiêu. Công nghệ trong lớp học lịch sử không phải để “trình chiếu cho đẹp”, mà để mở rộng trải nghiệm. Để làm hiệu quả, giáo viên có thể trình chiếu video ngắn, phim tư liệu chọn lọc giúp học sinh “thấy” được lịch sử; sử dụng bản đồ số, timeline tương tác giúp hình dung diễn biến không gian và thời gian.
Các ứng dụng trực tuyến như Kahoot, Quizizz... tạo không khí thi đua, giảm áp lực học thuộc; công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) hay Chatbot cho phép học sinh “đối thoại giả định” với nhân vật lịch sử để tăng tính chân thực. Nhưng nguyên tắc quan trọng cần ghi nhớ là: Công nghệ chỉ là “cánh cửa”, còn người thầy phải dẫn học sinh bước vào và suy nghĩ.
Tôi dạy học theo hướng khai phá - tranh luận - phản biện. Để tránh nhàm chán, bài học cần có “vấn đề” chứ không chỉ “nội dung”. Ví dụ, thay vì “Trình bày nguyên nhân thắng lợi của cuộc khởi nghĩa”, có thể hỏi: “Nếu bạn là người lãnh đạo, bạn có chọn cách đó không? Vì sao?”. Thầy cô sẽ tổ chức cho các em thảo luận nhóm, đóng vai nhân vật lịch sử, tranh biện hai chiều để lịch sử trở nên “sống”.
Một giáo viên dạy giỏi không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn truyền được cảm xúc; biến sự kiện thành câu chuyện có nhân vật, cao trào, lựa chọn; nhấn mạnh yếu tố con người như nỗi sợ, lòng dũng cảm, sự hy sinh. Khi học sinh “cảm” được rằng một người lính ra trận không chỉ là con số, một quyết định lịch sử là sự đánh đổi rất lớn, các em sẽ tự nhớ, không cần ép học thuộc.
Theo tôi, luận điểm “Công nghệ chỉ là công cụ, tư duy phân tích mới là cốt lõi” là đúng nhưng chưa đủ. Đơn cử, giống như bạn muốn đi xe máy, ô tô hay máy bay... đều là phương tiện giao thông nhưng sẽ có những yêu cầu về độ tuổi, trình độ và điều kiện kinh tế khác nhau.
Trong thời đại công nghệ số, dạy học cần phải chuyển mình, đổi mới phương pháp, từ truyền thụ kiến thức truyền thống sang hướng cho học trò được trải nghiệm tương tác bằng hình ảnh đa phương tiện sinh động, giúp các em tăng hứng thú, say mê rèn luyện tư duy phản biện trong mỗi tiết học.
Riêng đối với môn Lịch sử, áp dụng công nghệ số vào giảng dạy mang lại hiệu ứng rất cao. Không nhất thiết chỉ học trong từng tiết trên lớp, học sinh có thể tự tìm hiểu qua các phim tư liệu, ảnh số... Tuy nhiên, trước xu thế phát triển của mạng xã hội, giáo viên cần tiếp cận những nguồn tư liệu “sạch” để giới thiệu, định hướng cho học sinh. Đây là vấn đề quan trọng trong giáo dục lịch sử, bởi “tư duy phân tích mới là cốt lõi”.
Lịch sử đóng vai trò cốt lõi trong cuộc sống, bởi “học sử là học nhân cách làm người”. Học lịch sử còn giúp rèn luyện tư duy phản biện thông qua việc phân tích sự kiện, hiện tượng. Việc ứng dụng công nghệ số vào bài học lịch sử là cần thiết, tuy nhiên giáo viên cần tránh lạm dụng công nghệ nếu trong giờ học chỉ phát video cho học sinh xem mà bỏ qua bản chất của giáo dục lịch sử.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ và chúng ta hướng đến một tương lai có sự hiện diện của công nghệ ở mọi lĩnh vực, ngành Giáo dục nói chung và mỗi nhà trường, nhóm chuyên môn, thầy cô giáo đều có những sáng kiến, giải pháp cụ thể để thích ứng và khai thác lợi thế từ sự chuyển dịch này.
Trước khi đề cập đến các giải pháp cụ thể, chúng tôi ý thức được việc đầu tiên là phải thay đổi tư duy dạy học và cách tiếp cận môn học. Chúng tôi không tiếp cận môn Lịch sử theo hướng khai thác thông tin, nắm vững sự kiện mà ý thức rằng lịch sử là một “thực thể” sống động đang cùng tồn tại, kết nối sâu xa và mãnh liệt với hơi thở của đời sống đương đại.
Học lịch sử không chỉ nhằm mở mang hiểu biết mà quan trọng là đem lại một trải nghiệm để người học nhìn nhận lại bản thân và đời sống trong sự soi chiếu vào quá khứ, sau những quãng lùi thời gian và quá trình chắt lọc, kết tinh, định hình các giá trị.
Các giải pháp chúng tôi đã và đang áp dụng là sử dụng công nghệ làm phương tiện tạo ra môi trường để người học có được trải nghiệm nhận thức và cảm xúc, kết nối sâu hơn với sự kiện, đồng thời đạt được mục tiêu về cả kiến thức, phẩm chất và năng lực trong quá trình dạy học.
Một số hoạt động cụ thể như ứng dụng công nghệ thực tế ảo để học sinh được sống trong không khí của các sự kiện lịch sử; sử dụng các nền tảng công nghệ để học sinh có thể tạo ra các diễn đàn trao đổi góc nhìn lịch sử; nhờ các công cụ hỗ trợ để khai thác tư liệu, từ đó xây dựng “bảo tàng số”, tạo ra các cuộc phỏng vấn giả tưởng đối với các nhân vật lịch sử, đối thoại quá khứ - hiện tại - tương lai.
Trong một số chương trình ngoại khóa, có thể gợi ý để học sinh sáng tạo các trò chơi tương tác dựa trên nội dung môn học, thực hiện các thước phim ngắn về các nhân vật lịch sử, từ đó khiến cho lịch sử không còn khô khan mà trở nên hấp dẫn. Từ hoạt động sáng tạo trong nhà trường sẽ có nhiều hướng đi mở ra cho các em trong tương lai.
Dạy và học lịch sử, dù ở thời đại nào, đều phải xuất phát từ sự kiện, vì sự kiện như những viên gạch để xây dựng nên tòa lâu đài lịch sử. Do đó, biết sự kiện là cơ sở đầu tiên để hiểu lịch sử. Mà sự kiện thì luôn gắn với mốc thời gian, không gian, nhân vật lịch sử cụ thể.
Dẫu vậy, thuộc sự kiện không phải là mục đích cuối cùng của dạy học Lịch sử. Bởi điều này chỉ dừng ở năng lực tìm hiểu lịch sử, tức là về tư duy mới ở mức độ nhận biết. Học sinh giỏi Lịch sử không chỉ thuộc sự kiện mà quan trọng hơn là nhận thức và tư duy đúng bản chất sự kiện, vận dụng các sự kiện lịch sử đó để giải quyết các “tình huống có vấn đề” trong học tập, trong thực tiễn với tinh thần “ôn cố tri tân”.
Trên con đường ấy, tôi nghĩ để dạy lịch sử hay, để học sinh có thể đi từ biết đến hiểu và vận dụng tri thức lịch sử một cách khoa học, thì điều kiện tiên quyết là người thầy biết tạo nên sức hút với học sinh. Mà sức hút trước hết là cách dạy hấp dẫn.
Để tạo ra cách dạy hấp dẫn, yếu tố nền tảng là người thầy có kho tri thức lịch sử phong phú, được cập nhật, bổ sung thường xuyên. Cùng với đó là khả năng hoạt ngôn và thực sự nhập hồn vào sự kiện, tức là đưa cảm xúc vào các bài học. Như vậy, tri thức và cảm xúc lịch sử luôn ở vị trí hàng đầu và quyết định chất lượng dạy học lịch sử.
Trong thời đại số, người thầy cần tự làm mới mình bằng việc sử dụng công nghệ làm công cụ dạy học như Trí tuệ nhân tạo (AI) và các phần mềm khác để tạo ra các sơ đồ, bảng biểu, infographic, video sống động. Những công cụ hình ảnh đó giúp tôi tạo biểu tượng sinh động, gây cuốn hút cả phần nghe và phần nhìn cho học sinh, từ đó làm gia tăng hứng thú học tập cho các em.
Bên cạnh việc tạo ấn tượng về thị giác, các công cụ hình ảnh còn giúp người thầy tự tin hơn, không cần lệ thuộc vào sách giáo khoa hay kế hoạch bài học vẫn có thể truyền tải kiến thức chính xác đến học sinh. Như vậy, ở thời đại số, công nghệ là “cánh tay nối dài” để người thầy đưa tri thức lịch sử đến với học sinh một cách hiệu quả hơn.
Trong những tiết thực hành hay bài kiểm tra, tôi hướng dẫn học trò sử dụng các phần mềm như Azota, Quizizz, các nguồn tài nguyên số để hoàn thành các bài tập cá nhân, nhóm nhằm đa dạng công cụ kiểm tra, đánh giá. Bên cạnh các câu hỏi truyền thống như tự luận, trắc nghiệm bằng kênh chữ, tôi kết hợp các nhiệm vụ làm bài tập với sản phẩm đa dạng là các cuốn phim ngắn, bài thuyết trình, bảng biểu giúp các em vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn tốt hơn.
Từ thực tiễn giảng dạy, tôi đồng tình với quan điểm “Công nghệ chỉ là công cụ, còn tư duy phân tích mới là cốt lõi trong dạy học Lịch sử”.
Công nghệ giúp tiết học sinh động hơn, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận tư liệu phong phú như video, bản đồ số, hình ảnh, mô phỏng sự kiện, cũng như tạo hứng thú nhiều hơn cho các em trong việc khám phá và tự tạo cho mình những sản phẩm mang tính lịch sử.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc “xem cho hấp dẫn” thì học sinh dễ bị cuốn theo cảm xúc mà chưa hiểu bản chất lịch sử. Điều quan trọng nhất của môn Lịch sử là rèn cho học sinh khả năng phân tích nguyên nhân - hệ quả, đánh giá vai trò nhân vật, so sánh các giai đoạn và nhìn nhận sự kiện, nhân vật lịch sử trong bối cảnh cụ thể.
Học lịch sử không chỉ giúp các em hiểu, biết về lịch sử mà qua đó còn giúp các em cảm nhận và rút ra những bài học cho riêng mình. Vì vậy, khi học sinh biết suy luận và phản biện, các em không còn học thuộc lòng máy móc mà bắt đầu hiểu lịch sử như một quá trình vận động có quy luật.
Chẳng hạn, khi sử dụng phim tư liệu, tôi luôn yêu cầu học sinh hiểu được bản chất của sự kiện đang diễn ra là gì, nêu cảm nhận của mình qua từng thước phim, đồng thời chỉ ra yếu tố quyết định thắng lợi, nhận diện chiến lược của các bên và rút ra bài học từ sự kiện.
Hoặc với những bài tập yêu cầu tạo cho mình một sản phẩm lịch sử, các em cũng phải tìm tòi, hiểu bản chất của sự kiện hay nhân vật lịch sử mà mình tìm hiểu, từ đó cảm nhận được lịch sử qua chính sản phẩm của mình và trở nên yêu thích môn Lịch sử hơn.
Vì vậy, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được gắn với nhiệm vụ học tập rõ ràng nhằm dẫn dắt học sinh tư duy. Lịch sử cần công nghệ để mở rộng không gian học tập, nhưng cần tư duy phân tích để tạo ra chiều sâu tri thức.
