Yêu cầu chiến lược mở ra cơ hội hình thành những đại học mạnh

Thực tế cho thấy, nhiều năm qua, mạng lưới cơ sở giáo dục đại học nước ta phát triển nhanh về số lượng nhưng còn phân tán, manh mún và chồng chéo chức năng. Nhiều trường đại học được nâng cấp từ cao đẳng, quy mô nhỏ, hạn chế về năng lực quản trị, trong khi một số trường cùng lĩnh vực lại cạnh tranh không lành mạnh, đào tạo trùng lặp chuyên ngành. Vô hình trung, nguồn lực xã hội bị chia cắt, chất lượng đào tạo và nghiên cứu chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Sáp nhập, tái cấu trúc hệ thống giáo dục đại học vì thế là bước đi tất yếu để khắc phục những bất cập kéo dài. Song, để không trở thành “hành chính hóa” cơ học, quá trình này cần được thực hiện với tư duy chiến lược, khoa học và nhân văn. Mục tiêu không phải là “giảm bớt đầu mối” cho gọn, mà là “gom sức mạnh” để hình thành các đại học đa lĩnh vực, có quy mô đủ lớn, năng lực cạnh tranh quốc tế và khả năng dẫn dắt phát triển tri thức.

Trước hết, sáp nhập phải hướng đến lợi ích công - phục vụ xã hội, người học và sự phát triển của quốc gia. Chỉ khi việc tái cấu trúc gắn liền với nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường năng lực nghiên cứu và kết nối với doanh nghiệp, thì mới thực sự có ý nghĩa.

Sáp nhập không thể là “chia lại ghế” hay “gom trường cho đủ chỉ tiêu”, mà phải là bước khởi đầu cho mô hình quản trị mới - nơi nhà trường tự chủ, minh bạch và vận hành theo nguyên tắc học thuật. Sáp nhập phải tôn trọng quyền tự chủ và bản sắc học thuật của mỗi cơ sở giáo dục.

Suy cho cùng, việc sáp nhập chỉ có giá trị khi các bên tham gia được tham vấn đầy đủ, được tham gia thiết kế mô hình tổ chức mới và cùng chia sẻ mục tiêu phát triển dài hạn. Nếu quá trình này bị áp đặt, thiếu sự đồng thuận, nó sẽ tạo ra phản ứng ngược, ảnh hưởng đến đội ngũ giảng viên, sinh viên và uy tín của cả hệ thống.

Sáp nhập đại học là quá trình phức tạp, liên quan đến tổ chức, nhân sự, cơ sở vật chất, chương trình đào tạo, tài chính và cả tâm lý của người trong cuộc. Vì vậy, phải có giai đoạn chuẩn bị kỹ lưỡng, đánh giá tác động và có phương án điều chỉnh linh hoạt, tránh xáo trộn và lãng phí nguồn lực.

Song thiết nghĩ, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo và bảo đảm chính sách. Việc tái cấu trúc chỉ thành công khi đi kèm cơ chế hỗ trợ về tài chính, đầu tư cơ sở vật chất, chế độ cho đội ngũ giảng viên và đặc biệt là cơ chế pháp lý để các trường sau sáp nhập hoạt động hiệu quả, tự chủ thực chất. Song song đó, cần khuyến khích các trường mạnh “đỡ đầu” hoặc hợp tác chiến lược với các trường nhỏ, từng bước nâng chuẩn chất lượng, thay vì sáp nhập ồ ạt.

Chủ trương trên chỉ thành công khi nhận được niềm tin của đội ngũ và người dân - những chủ thể trực tiếp thụ hưởng kết quả của quá trình đổi mới. Vì thế, công tác truyền thông và minh bạch thông tin phải được đặt ở vị trí trung tâm. Mọi thay đổi liên quan đến người học, giảng viên hay cơ sở vật chất cần được công khai, giải thích rõ ràng để tạo sự đồng thuận xã hội.

Chủ trương sắp xếp, sáp nhập đại học, nếu được thực hiện bài bản, sẽ mở ra cơ hội hình thành những đại học mạnh, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Đây không chỉ là câu chuyện tổ chức lại hệ thống, mà là bước chuyển quan trọng để nâng chất lượng, phát triển bền vững nền giáo dục đại học Việt Nam, góp phần xây dựng nguồn nhân lực trình độ cao - nền tảng để phát triển đất nước.